Boşnaklar Kimdir? Türkiye'deki Boşnaklar, Sancak, Tarih, Kültür ve 171 İsim

Kısa cevap: Boşnaklar (Boşnakça: Bošnjaci), tarihsel merkezleri Bosna-Hersek olan, Boşnakça konuşma geleneğine sahip Güney Slav halklarından biridir. Günümüzde Bosna-Hersek'in yanı sıra Sırbistan ve Karadağ'daki Sancak bölgesinde, Kosova'da, Kuzey Makedonya'da ve geniş bir diasporada yaşarlar. “Boşnak”, “Bosnalı” ve “Müslüman” aynı anlama gelmez: Boşnak bir etnik/millî kimlik; Bosnalı coğrafi veya yurttaşlık aidiyeti; Müslüman ise dinî kimliktir.

Boşnak tarihi tek bir köken, tek bir din değiştirme nedeni veya kesintisiz ve değişmeyen bir kimlik öyküsüyle açıklanamaz. Orta Çağ Bosnası, Osmanlı fethi ve kademeli İslamlaşma, Avusturya-Macaristan dönemi, Yugoslavya tecrübesi, 1992–1995 savaşı, Srebrenitsa soykırımı ve göçler; bugünkü kimliğin farklı katmanlarını oluşturdu. Türkiye'deki Boşnak toplulukları da Bosna-Hersek'ten ve Sancak'tan farklı zamanlarda gelen ailelerin, yerel çevrelerin ve kuşakların etkisiyle kendi içinde çeşitlidir.

Bu rehber hangi soruları yanıtlıyor?

1. Boşnak kimdir; Bosnalı ile Boşnak arasındaki fark nedir?
2. Boşnaklar Slav mıdır, kökenleri nereye dayanır?
3. Boşnak adı nereden gelir ve tarih boyunca aynı anlamda mı kullanılmıştır?
4. Orta Çağ Bosnası ve Bosna Kilisesi neydi?
5. Boşnakların İslamlaşması ne zaman ve neden gerçekleşti?
6. “Bogomiller topluca Müslüman oldu” tezi ne kadar güçlüdür?
7. Zorla din değiştirme, vergi, şehirleşme ve tasavvuf tezleri ne söyler?
8. Sancak neresi; Sancak Boşnakları kimdir?
9. Sırbistan Sancağı Boşnakları ile Bosna-Hersek Boşnakları arasında hangi kültürel farklar vardır?
10. Boşnaklar ile Arnavutlar neden karıştırılır; dil ve kimlik bakımından farkları nelerdir?
11. Boşnaklar Türkiye'ye ne zaman ve neden göç etti?
12. Türkiye'de hangi bölgelere yerleştiler?
13. Türkiye'de kaç Boşnak var; neden kesin sayı verilemiyor?
14. Boşnakça nasıl bir dildir?
15. Boşnak kültürünün müzik, mutfak ve gündelik hayat unsurları nelerdir?
16. Türkiye'deki kuşaklar kimliği ve dili nasıl yaşatıyor?
17. Tito sevgisi ve Yugoslavya özlemi ne kadar yaygın; hangi karşı hafızalar var?
18. Boşnaklar hangi spor dallarında öne çıktı?
19. Laleli ve İstanbul ticaretinde Sancaklı/Boşnak girişimcilerin yeri nedir?
20. Nusr-Et'in kuruluşunda Mithat Erdem'in (Mitko Murić) rolü neydi?
21. Hangi tarihî aileler belgelenebiliyor; Kotsa ailesi ve Ramiz Kotsa hakkında ne biliyoruz?
22. Türkiye'de tanınan Boşnak ve Boşnak kökenli isimler kimlerdir?

1. Boşnak kimdir?

En kısa tanım: Boşnak, Boşnakça Bošnjak (çoğulu Bošnjaci) adıyla anılan etnik/millî topluluğun üyesidir. Topluluğun tarihsel ve sembolik merkezi Bosna-Hersek'tir; fakat Boşnak olmak bugün yalnız Bosna-Hersek vatandaşı olmak veya orada doğmakla sınırlı değildir. Sancak, Kosova, Kuzey Makedonya, Türkiye, Batı Avrupa, Kuzey Amerika ve başka bölgelerde yaşayan Boşnak toplulukları vardır.

Boşnak kimliği çoğunlukla İslam geleneğiyle ilişkilidir; ancak “Boşnak” ile “Müslüman” eş anlamlı değildir. İslam, topluluğun tarihsel oluşumunda çok önemli bir unsur olsa da etnik kimlik, kişinin güncel ibadet düzeyine indirgenemez. Dindar, seküler, agnostik veya inançsız bir kişi kendisini Boşnak olarak tanımlayabilir. Aynı şekilde Bosna-Hersek'teki her Müslümanın veya Balkanlar'daki her Slav Müslümanın kendiliğinden Boşnak sayılması doğru değildir; öz tanım esastır.

Boşnak, Bosnalı ve Bosna-Hersekli aynı şey mi?

Terim	Temel anlam	Neden karışıyor?
Boşnak	Etnik/millî kimlik; Boşnakça Bošnjak	Tarih boyunca kelimenin bölgesel ve millî kullanımları değişti.
Bosnalı	Bosna bölgesinden olan veya Bosna'ya coğrafi/kültürel aidiyet duyan kişi	Boşnak, Sırp, Hırvat, Yahudi, Roman veya başka kimlikte bir Bosnalı olabilir.
Bosna-Hersekli	Bosna-Hersek devletine yurttaşlık ya da ülke aidiyeti	Devletin bütün yurttaşlarını kapsayabilir; tek bir etnik kimlik değildir.
Müslüman	Dinî aidiyet; Yugoslavya'nın belirli dönemlerinde büyük harfle yazıldığında milliyet kategorisi olarak da kullanıldı	Din ile etnisitenin aynı kelimeyle ifade edildiği tarihsel dönemler kavramları iç içe geçirdi.
Sancaklı / Sandžaklı	Sancak bölgesine ait bölgesel kimlik	Sancaklıların tamamı Boşnak değildir; Boşnak, Sırp, Karadağlı, Arnavut ve başka topluluklar bulunur.

Bosna-Hersek Anayasası Boşnakları, Hırvatları ve Sırpları “kurucu halklar” olarak anar; ayrıca “Diğerleri”ni ve bütün yurttaşları da zikreder. Bu anayasal çerçeve bile “Bosnalı/Bosna-Hersekli” yurttaşlığıyla “Boşnak” etnik kimliğinin neden aynı olmadığını gösterir. Bosna-Hersek'in resmî 2013 nüfus sayımında da etnik/millî aidiyet, din ve ana dil ayrı başlıklarda ölçülmüştür; biri diğerinin otomatik karşılığı kabul edilmemiştir.

2. Boşnaklar Slav mı; kökenleri nereden geliyor?

Dil ve tarih bakımından Boşnaklar Güney Slav dünyasının bir parçasıdır. Bugünkü Bosna-Hersek ve çevresine Slav topluluklarının yerleşmesi erken Orta Çağ'daki daha geniş Balkan dönüşümünün parçasıdır. Fakat “Slav” sözü saf, değişmez bir biyolojik soy anlamına gelmez. Balkanlar yüzyıllar boyunca yerel toplulukların, göçlerin, evliliklerin, imparatorlukların ve farklı dinî ağların kesiştiği bir coğrafyadır.

Modern Boşnak milletini doğrudan tek bir Orta Çağ topluluğuna eşitlemek de, onu yalnız “din değiştirmiş Sırplar” veya “din değiştirmiş Hırvatlar” diye tanımlamak da tarihsel süreci fazla basitleştirir. Orta Çağ'daki bölgesel aidiyetler, hanedan bağlılıkları ve dinî kimlikler modern milliyet kategorileriyle aynı değildi. Modern Boşnak kimliği; Bosna'yla toprak bağı, Güney Slav dil sürekliliği, Osmanlı-İslam mirası, ortak tarihsel hafıza ve 19. ile 20. yüzyılın siyasal-millî dönüşümleri içinde biçimlendi.

Boşnak adı nereden geliyor?

Ad, Bosna coğrafyasının isminden türemiştir. Orta Çağ kaynaklarında Bosna'nın sakinleri için kullanılan Bošnjani gibi adlarla, daha sonraki Bošnjak kullanımları arasında tarihsel bir bağ vardır; ancak kelimenin kapsadığı topluluk ve taşıdığı siyasi anlam dönemden döneme değişmiştir. Bu nedenle “bugünkü Boşnak ulusu Orta Çağ'da aynen bugünkü biçimiyle vardı” demek de, “Boşnak adı 1993'te icat edildi” demek de doğru değildir.

Sosyalist Yugoslavya'da Bosna-Hersek'in ve çevre bölgelerin Slav Müslümanları uzun bir tanınma sürecinden sonra büyük harfle “Müslüman” adıyla milliyet kategorisine alındı. 1993'te Saraybosna'da toplanan Boşnak Meclisi, tarihsel Bošnjak adını millî ad olarak yeniden benimsedi. Akademik literatür bu gelişmeyi bazen “tarihsel adın iadesi”, bazen de savaş koşullarındaki modern uluslaşmanın kurumsallaşması olarak yorumlar. Bu iki okuma birbirini bütünüyle dışlamak zorunda değildir: Bir ad eski olabilir, fakat bugünkü standart anlamını modern siyasette kazanabilir.

3. Orta Çağ Bosnası nasıldı?

Orta Çağ Bosnası tek dinli, tek kimlikli ve sınırları değişmeyen bir ülke değildi. Banlık ve daha sonra krallık biçiminde gelişen siyasi yapı; Katolik, Ortodoks ve Bosna Kilisesi'ne bağlı toplulukların kesiştiği bir alandaydı. Merkezî iktidarın gücü, komşu hanedanlarla ilişkiler ve bölgesel sınırlar zaman içinde değişti.

Bölgenin ayırt edici miraslarından stećak adı verilen Orta Çağ mezar taşlarını tek bir dinin tapu belgesi gibi yorumlamak yanıltıcıdır. UNESCO, 12. ile 16. yüzyıllar arasına tarihlenen bu taşların Katolik, Ortodoks ve Bosna Kilisesi çevrelerince kullanıldığını; yani mirasın dinler arası niteliğini vurgular. Bu bulgu, “stećaklar yalnız Bogomillere aitti” biçimindeki kesin iddiayı desteklemez.

Bosna Kilisesi Bogomil miydi?

Bu soru tarih yazımının en tartışmalı alanlarından biridir. Eski literatürün önemli bir bölümü Bosna Kilisesi'ni düalist Bogomil hareketinin doğrudan kolu saydı. Bu yoruma göre Katolik ve Ortodoks kurumlardan dışlanan Bogomiller, teolojik yakınlık veya siyasal tepki nedeniyle Osmanlı döneminde topluca İslam'a geçti.

John V. A. Fine'ın araştırmalarıyla güçlenen revizyonist yaklaşım ise Bosna Kilisesi'nin otomatik olarak Bogomil sayılmasına, mensuplarının sayısının abartılmasına ve toplu dönüşüm zincirinin kanıtsız kurulmasına itiraz eder. Kilisenin öğretisinin niteliği hakkında tartışma sürse de “Bosna Kilisesi mensupları neredeyse bütünüyle ve hemen Müslüman oldu” sonucunu doğrulayacak yeterli kayıt yoktur. Üstelik Bosna Kilisesi Osmanlı fethi öncesinde zaten ağır baskı görmüş ve kurumsal olarak zayıflamıştı.

En güvenli sonuç: Orta Çağ Bosnası'nın parçalı ve rekabetçi dinî yapısı, daha sonraki dönüşümü anlamada önemlidir; fakat bütün Boşnakların kökenini tek başına Bogomillere bağlamak mevcut kanıtın ötesine geçer.

4. Osmanlı Bosna'yı ne zaman fethetti?

Osmanlı ilerleyişi tek bir günde tamamlanmadı. Bosna Krallığı'nın büyük bölümü 1463'te fethedildi; Hersek'teki hâkimiyetin tamamlanması 1481'e kadar uzandı. Bazı kaleler ve sınır alanları daha farklı tarihlerde el değiştirdi. Bosna 1580'de eyalet merkezi hâline geldi ve sınır bölgesi niteliği, idari ve toplumsal yapıyı uzun süre etkiledi.

Fetih, yerli nüfusun bir anda ortadan kalkıp yerine Anadolu'dan büyük bir nüfusun geçtiği anlamına gelmez. Osmanlı görevlileri, askerler, din adamları ve zanaatkârlar bölgeye geldi; savaşlar göç yarattı; fakat Müslüman Boşnak toplumunun oluşumunda yerel dönüşümler de belirleyiciydi. “Boşnaklar Türk'tür” veya “Boşnaklarda hiçbir Osmanlı dönemi nüfus hareketi olmadı” şeklindeki iki uç iddia da bu karmaşık tabloyu karşılamaz.

5. Boşnaklar nasıl Müslüman oldu?

Kısa cevap: Bir gecede, tek fermanla veya tek sebeple olmadılar. İslamlaşma 15. yüzyılın ikinci yarısında başladı; 16. yüzyılda hızlandı ve bölgelere, şehirlere, köylere, hanelere ve kuşaklara göre farklı seyir izledi. Osmanlı tahrir defterleri erken dönemde Hristiyan hanelerin ağırlığını, daha sonraki kayıtlarda Müslüman nüfus payının yükseldiğini gösterir. Defterler vergi ve hane kaydıdır; modern nüfus sayımı olmadıkları için rakamlar yaklaşık eğilimi gösterir.

Akademik tartışmada aşağıdaki açıklamalar birbirinin zorunlu rakibi değildir. Aynı aile için ekonomik fırsat, komşuluk ağı ve yeni dinî kurumlar birlikte etkili olabilirken başka bir bölgede siyasi baskı, güvenlik veya seçkinlerin yön değiştirmesi öne çıkmış olabilir.

Görüş 1: Bogomil veya Bosna Kilisesi sürekliliği

Tez: Ana akım kiliselerce sapkın sayılan Bosna Kilisesi mensupları, İslam'la bazı benzerlikler gördükleri veya Katolik baskısına tepki duydukları için daha kolay Müslüman oldu.

Güçlü yanı: Fetih öncesi dinî rekabeti ve merkezî kilise kurumlarının zayıflığını gündeme getirir.

Sınırı: Bosna Kilisesi'nin kesin öğretisi, mensup sayısı ve onların daha sonraki Müslümanlarla doğrudan sürekliliği kanıtlanmış değildir. Güncel çalışmalar kitlesel ve otomatik Bogomil dönüşümü anlatısını büyük ölçüde sorgular.

Görüş 2: Dinî kurumların parçalı ve zayıf olması

Tez: Katolik, Ortodoks ve Bosna Kilisesi arasındaki rekabet; bazı bölgelerde güçlü ve sürekli bir kilise örgütünün bulunmaması; yeni Osmanlı-İslam kurumlarının kök salmasını kolaylaştırdı.

Güçlü yanı: Bosna'yı, Katolik ve Ortodoks kurumların daha sıkı örgütlendiği bazı Balkan bölgelerinden ayıran koşulları açıklar.

Sınırı: Kurumsal zayıflık tek başına insanların neden ve ne zaman din değiştirdiğini göstermez; yerel kayıtlarla birlikte okunmalıdır.

Görüş 3: Vergi ve hukuk düzeninin yarattığı ekonomik teşvikler

Tez: Gayrimüslimlerden alınan cizye ve bazı farklı mali yükümlülükler, özellikle geçim sınırındaki haneler için Müslüman olmayı ekonomik bakımdan avantajlı kıldı. Müslümanlar aynı zamanda askerî-idari kariyerlere ve bazı toplumsal ağlara daha kolay erişebiliyordu.

Kanıt: Leonard Kukić ve Yasin Arslantaş'ın 1468 ve 1604 tarihli defterleri köy düzeyinde karşılaştıran çalışması, hane başı geliri daha düşük yerleşimlerle daha yüksek dönüşüm oranı arasında ilişki kuruyor ve cizyenin gerileyici yükünü başlıca mekanizmalardan biri olarak test ediyor.

Sınırı: Vergi kaydı niyeti doğrudan söylemez; verilerin tarihleri ve coğrafi kapsamı aynı değildir. Ekonomik teşvik, içten inancı yok saymayı gerektirmez. Bir kişi yeni dinî dünyayı benimserken maddi şartlarını da gözetmiş olabilir.

Görüş 4: Şehirleşme, ticaret ve Osmanlı kurumları

Tez: Saraybosna, Mostar, Travnik ve başka merkezlerde cami, mektep, medrese, tekke, çarşı, lonca, vakıf ve idare çevresinde Müslüman bir şehir hayatı gelişti. Ticaret, zanaat ve kamu hizmeti ağlarına katılmak yalnız ekonomik değil, kültürel bir Osmanlılaşma süreci de yarattı.

Sınırı: Şehir modeli kırsal dönüşümü tek başına açıklamaz. Bosna'da İslamlaşmanın köylü nüfusa da yayılması, başka mekanizmaların varlığını gösterir.

Görüş 5: Seçkinler, haneler ve akrabalık ağları

Tez: Bazı yerel seçkinler statülerini korumak veya yeni idari düzende yükselmek için Müslüman oldu; onların himaye ve akrabalık ağları dönüşümü yaydı. Kadı sicilleri ve aile ilişkileri, aynı hanede veya geniş ailede Müslümanlarla Hristiyanların bir süre birlikte var olabildiğini gösterir.

Sınırı: Seçkin dönüşümü, Bosna'daki geniş köylü katılımını tek başına açıklamaz. Ayrıca her din değiştirenin statü kazandığı varsayılamaz.

Görüş 6: Dervişler, tekkeler ve yerel İslamlaşma

Tez: Dervişler ve tasavvuf ağları, sınır bölgelerinde ve yeni şehirlerde dinî pratiklerin yerelleşmesinde rol oynadı. Tekkeler ibadet mekânının yanında misafirlik, dayanışma, eğitim ve dolaşım ağları sundu.

Sınırı: Tasavvufun varlığı her dönüşümün dervişler aracılığıyla gerçekleştiğini kanıtlamaz. Bölge ve tarikatlar arasında zaman bakımından farklılık vardır.

Görüş 7: Göç, savaş ve demografik değişim

Tez: Nüfus oranları yalnız din değiştirmeyle değişmedi. Savaşlar sırasında Hristiyan ve Müslüman nüfusun geliş-gidişleri, sınır kolonizasyonu, askerî yerleşimler, salgınlar ve farklı ölüm oranları da demografiyi etkiledi.

Sınırı: Göç önemli olsa da yerli hanelerin kademeli dönüşümünü ortadan kaldırmaz. “Müslüman nüfusun tamamı dışarıdan geldi” iddiası tahrir verileriyle bağdaşmaz.

Peki zorla mı, gönüllü mü?

“Tamamen zorla” ile “tamamen özgür tercih” arasında kurulan ikilik erken modern bir imparatorluk toplumunu anlatmakta yetersizdir. Bosna'da bütün halkı bir anda Müslümanlaştırmayı amaçlayan, kesintisiz ve merkezî bir kitlesel zorla din değiştirme programını gösteren kanıt bulunmaz. İslamlaşmanın yüzyıllara yayılması da ani bir toplu zorlamayla uyuşmaz.

Buna karşılık Osmanlı düzeni dinler arasında modern anlamda eşit değildi. Gayrimüslimler cizye ödüyor, hukukî ve siyasi statü farkları yaşıyor, Müslümanlık bazı kariyer ve güvenlik imkânlarını genişletebiliyordu. Yerel baskı, savaş korkusu veya görevlilerin kötüye kullanımı ihtimalleri de yok sayılamaz. Dolayısıyla en isabetli ifade şudur: Dönüşüm kademeli ve çok nedenliydi; açık bir genel zorla İslamlaştırma politikasıyla açıklanamaz, fakat güç ve eşitsizlikten arınmış bir tercih ortamı da değildi.

Devşirme, Boşnakların topluca Müslüman olmasının nedeni miydi?

Devşirme, belirli dönemlerde Hristiyan erkek çocuklarının devlet hizmeti için toplanmasına dayanan ayrı bir Osmanlı kurumuydu. Çocukların İslamlaştırılması ve askerî-idari eğitimden geçirilmesi, ailelerin veya köylerin topluca din değiştirmesiyle aynı süreç değildir. Devşirme Bosna tarihinin parçasıdır; fakat bütün Boşnak İslamlaşmasını açıklayan anahtar sayılamaz.

6. Osmanlı'dan günümüze kısa Boşnak tarihi

Dönem	Başlıca gelişme	Kimlik açısından önemi
Orta Çağ	Banlık, krallık, değişken sınırlar ve çoğul Hristiyan kurumları	Bosna'ya bağlı bölgesel-siyasi gelenek gelişti; modern milliyetleri geriye doğru aynen taşımamak gerekir.
1463–1878	Osmanlı hâkimiyeti; kademeli İslamlaşma, şehirleşme, vakıflar ve sınır eyaleti	Slav diliyle Osmanlı-İslam kültürünün birleştiği Bosnalı Müslüman toplum oluştu.
1878–1918	Avusturya-Macaristan idaresi; 1908 ilhakı	Yeni hukuk ve eğitim düzeni, mülkiyet kaygıları ve Osmanlı topraklarına göç; modern siyasi örgütlenme.
1918–1941	Sırp, Hırvat ve Sloven Krallığı / Yugoslavya Krallığı	Toprak reformu, güvenlik, temsil ve kimlik sorunları; Türkiye'ye yeni göçler.
1945–1991	Sosyalist Yugoslavya	“Müslüman” milliyetinin aşamalı tanınması; kentleşme, eğitim ve sekülerleşme.
1992–1995	Bosna-Hersek savaşı, zorunlu göç ve kitlesel suçlar	Boşnak adının yeniden benimsenmesi; Srebrenitsa'da uluslararası mahkemelerce soykırım olarak hükme bağlanan suç.
1995 sonrası	Dayton düzeni ve küresel diaspora	Boşnak kimliği devlet, bölge, din, dil ve diaspora arasında farklı biçimlerde yaşanıyor.

1992–1995 savaşını “eski kabilelerin kaçınılmaz çatışması” diye açıklamak yanıltıcıdır; savaşın siyasi, askerî ve kurumsal aktörleri vardır. Temmuz 1995'te Srebrenitsa'da Bosnalı Müslümanlara karşı işlenen suçlar, Eski Yugoslavya Uluslararası Ceza Mahkemesi ve Uluslararası Adalet Divanı kararlarında soykırım olarak tanınmıştır. Bu hukukî niteleme bir görüş veya taraf anlatısı değil, mahkeme hükmüdür.

7. Sancak neresi ve Sancak Boşnakları kimdir?

Sancak (Sandžak), günümüzde ayrı bir devlet veya tek bir idarî birim değil; Sırbistan'ın güneybatısıyla Karadağ'ın kuzeydoğusu arasında uzanan tarihî-coğrafi bölgedir. Adı Osmanlı idarî terimi “sancak”tan gelir ve özellikle Yeni Pazar Sancağı hafızasıyla ilişkilidir. Novi Pazar, Tutin, Sjenica, Prijepolje, Priboj ve Nova Varoš Sırbistan tarafında; Rožaje, Bijelo Polje, Plav, Gusinje, Berane ve çevresi Karadağ tarafındaki tartışmalı kapsamların içinde anılır. Bölgenin sınırları gündelik, tarihî ve siyasi kullanıma göre farklı çizilebilir.

Sancak Boşnakları, geniş Boşnak milletinin bölgesel bir parçası olmakla birlikte kendi Sancaklı aidiyetlerini de güçlü biçimde taşıyabilir. Bölge tarih boyunca Bosna, Kosova, Karadağ, Sırbistan ve Arnavutluk yönlerinden gelen nüfus hareketlerinin kesişimindeydi. Bu nedenle aile geçmişlerini tek bir kökene indirgemek mümkün değildir. Bazı ailelerin Bosna'yla, bazılarının Karadağ'ın eski kabile bölgeleriyle, Kosova veya Arnavutça konuşan topluluklarla tarihsel bağları bulunabilir; güncel etnik kimlik, varsayılan soy ağacıyla dışarıdan geçersiz kılınamaz.

Sırbistan'ın 2022 nüfus sayımı, ana dil, din ve etnik aidiyeti ayrı değişkenler olarak yayımladı; ülkede 145.329 kişi Bosnacayı ana dili olarak bildirdi. Bu sayı, etnik Boşnak nüfusunun veya tarihsel kökeni Boşnak olan herkesin bire bir sayısı değildir. Yine de Bosnacanın Sırbistan'da yaşayan ve kurumsal olarak ölçülen bir dil olduğunu gösterir.

8. Sırbistan Sancağı Boşnakları ile Bosna-Hersek Boşnakları arasında ne fark var?

Önce sınır: İki taraf da kendi içinde homojen değildir. Saraybosna ile Bihać, Mostar ile Tuzla arasında nasıl belirgin yerel farklar varsa Novi Pazar, Tutin, Sjenica ve Prijepolje arasında da fark vardır. Aşağıdaki karşılaştırma “her birey böyledir” hükmü değil, tarih ve alan çalışmalarında görülen genel eğilimlerin haritasıdır.

Boyut	Bosna-Hersek Boşnaklarında genel çerçeve	Sırbistan Sancağı Boşnaklarında genel çerçeve
Siyasi-hukukî konum	Bosna-Hersek'te anayasal “kurucu halk” konumundadır; ülke kurumlarının merkezî unsurlarından biridir.	Sırbistan'da ulusal azınlıktır; dil, eğitim, temsil ve kültür hakları azınlık kurumları üzerinden yürür.
Bölgesel aidiyet	Bosnalılık, Herseklilik, Krajinallık, Podrinjelilik gibi alt aidiyetler bulunur.	“Sandžaklija/Sancaklı” bölgesel adı gündelik kimlikte güçlü olabilir; Novi Pazar önemli kültürel merkezdir.
Tarihsel yönelim	Saraybosna ve Bosna devlet geleneği ana referans noktalarıdır; Habsburg ve Yugoslav deneyimi belirgindir.	Belgrad, Podgorica, Saraybosna ve yakın Kosova/Karadağ çevreleriyle çok yönlü ilişki kurulmuştur; sınırın ikiye ayırdığı Sancak hafızası önemlidir.
Dil ve ağız	Boşnakçanın farklı Bosna ağızları konuşulur; standart dil Saraybosna merkezli kurumlarda güçlenmiştir.	Standart Boşnakçanın yanında Zeta–Güney Sancak ve çevre ağız özellikleri görülür; şehir ve köye göre Sırpça ve Karadağca ile yoğun temas vardır.
Dinî görünürlük	Büyük şehirlerde seküler, dindar ve karma yaşam biçimleri geniş bir yelpaze oluşturur.	Bazı alan çalışmaları Novi Pazar'da 1990'lardan sonra İslami sembol ve pratiklerin kamusal görünürlüğünün arttığını belirtir; bunu bütün Sancaklılara mal etmek doğru değildir.
Müzik ve sözlü kültür	Sevdalinka özellikle Bosna'nın şehirli kültürünün güçlü simgelerindendir; bölgesel halk müzikleri de çeşitlidir.	Uzun anlatılı sözlü epik gelenek ve gusle/icra çevreleri kültür tarihinde belirgindir; Avdo Međedović bu geleneğin dünyaca incelenen isimlerindendir. Güncel Novi Pazar müziği gelenekle popüler türleri birleştirir.
Mutfak	Pita çeşitleri, dolmalar, çorbalar, ćevapi ve tatlılar bölgesel/Ottoman-Balkan ortaklıkları içinde farklı yerel biçimler alır.	Novi Pazar mantiyesi, Pešter/Sjenica süt ürünleri ve yüksek plato hayvancılığıyla bağlantılı yemekler daha görünürdür; bunlar Sancak içindeki alt bölgelere göre de değişir.
Akrabalık ve göç	Türkiye, Batı Avrupa, Kuzey Amerika ve Avustralya'ya geniş diaspora ağları vardır.	Türkiye'ye ve Batı Avrupa'ya göç ağları çok güçlüdür; Türkiye'deki bazı “Boşnak” aileler gerçekte Bosna-Hersek'ten değil Sancak şehir ve köylerinden gelmiştir.

Farklar neden oluştu?

1912–1913 Balkan Savaşları sonrasında Sancak'ın Osmanlı'dan kopması ve daha sonra Sırbistan ile Karadağ arasında bölünmesi, Bosna-Hersek'ten ayrı bir devlet ve azınlık tecrübesi yarattı. Bosna-Hersek Boşnakları kendi tarihsel ülkelerinde çoğunluk veya kurucu halk olma tartışmaları yaşarken, Sancak Boşnakları iki devlet içinde azınlık hakları, yerel temsil ve bölgesel bütünlük meseleleriyle karşılaştı.

Coğrafya da kültüre yön verdi. Saraybosna ve Mostar'ın yerleşik şehir kültürü ile Pešter platosunun hayvancılık ve köy ağları aynı toplumsal ritmi üretmedi. Sancak'ın Kosova, Karadağ ve Arnavutluk'la komşuluğu; ağız, müzik, mutfak ve aile bağlarında geçiş alanları oluşturdu. Buna rağmen dinî miras, Boşnakça edebiyat ve 20. yüzyılın ortak siyasi hafızası iki topluluğu birbirine bağlayan güçlü alanlardır.

Sancak Boşnakları “Bosnalı” mıdır?

Coğrafi anlamda Bosna-Hersekli değildirler; fakat kendilerini Boşnak milletinin parçası olarak tanımlayabilirler. “Bosnalı” ile “Boşnak” ayrımı burada çok görünür hâle gelir: Bir Novi Pazarlı Boşnak, Sırbistan vatandaşı ve Sancaklıdır; etnik kimliği Boşnak olabilir. Kimliklerin birbiriyle yarışması gerekmez.

9. Boşnaklar Arnavut mu; neden birbirleriyle karıştırılıyor?

Kısa cevap: Hayır, Boşnaklar ile Arnavutlar iki ayrı halktır. Boşnakça Güney Slav dilleri içindedir; Arnavutça ise Hint-Avrupa dil ailesinin kendi başına bir koludur. Tarihsel merkezleri, standart dilleri, millî oluşumları ve edebî gelenekleri ayrıdır. Ortak İslam geleneği, Osmanlı geçmişi, bazı yemek adları veya Balkan göçmenliği iki topluluğu aynı etnik grup yapmaz.

Boyut	Boşnaklar	Arnavutlar
Dil	Boşnakça; Güney Slav dil alanı	Arnavutça; Hint-Avrupa içinde ayrı bir dil kolu
Tarihsel merkez	Bosna-Hersek; ayrıca Sancak ve Balkan diasporası	Arnavutluk, Kosova ve komşu Balkan bölgeleri
Din	İslam tarihsel kimlikte merkezî bir yere sahiptir; bireysel inanç çeşitlidir.	Müslüman, Katolik ve Ortodoks Arnavut toplulukları vardır.
Öz tanım	Bošnjak/Bošnjakinja	Shqiptar/Shqiptare

Karışıklık neden ortaya çıkıyor?

• Eski Yugoslavya ve Osmanlı coğrafyasından ortak göç: Türkiye'ye aynı dönemlerde gelen farklı Balkan Müslümanları, resmî kayıtlarda veya gündelik dilde bazen geldiği devlet ya da geniş bölge adıyla anıldı.
• Sancak, Kosova ve Karadağ'ın temas alanı olması: Komşuluk, iki dillilik, evlilik ve yer değiştirme bazı ailelerin soy hikâyesini katmanlı hâle getirdi.
• Din ile etnisitenin birbirine karıştırılması: “Balkan Müslümanı” geniş şemsiyesi, farklı dilleri ve millî kimlikleri silen bir kısayola dönüşebiliyor.
• Soyadından kimlik tahmini: -ić/-ić, -ović veya yerel soyadı biçimleri tek başına Boşnak, Arnavut, Sırp ya da Karadağlı kimliğini kanıtlamaz.

“Hiçbir alâkaları yok” ifadesi, iki halkın ayrı olduğunu vurgulamak için gündelik dilde anlaşılabilir; fakat tarihsel teması yok sayarsa eksik kalır. Bilimsel bakımdan doğru formül şudur: Boşnaklar ve Arnavutlar ayrı halklardır; buna karşın yüzyıllarca komşu yaşamış, bazı sınır bölgelerinde aile ve kültür bağları kurmuşlardır. Bir kişinin bugün beyan ettiği kimlik, uzaktan soyadı veya varsayılan bir ata üzerinden geçersiz sayılamaz.

10. Boşnaklar Türkiye'ye ne zaman ve neden göç etti?

Türkiye'deki Boşnak varlığını tek bir göç dalgasına bağlamak mümkün değildir. Osmanlı yönetici, asker, öğrenci ve tüccar dolaşımı daha erken dönemlerde bağlantılar kurmuş olsa da kitlesel ve kalıcı göçler özellikle 19. yüzyılın son çeyreğinden itibaren belirginleşti.

1. 1878 sonrası: Berlin Kongresi'nin ardından Bosna-Hersek'in Avusturya-Macaristan tarafından işgal edilmesi; siyasi egemenlik değişimi, askerlik, mülkiyet, dinî-kültürel gelecek ve güvenlik kaygıları. Aynı dönemde Karadağ ve çevresindeki Müslüman nüfus hareketleri de Osmanlı topraklarına yöneldi.
2. 1908 ilhakı ve Balkan Savaşları: Bosna-Hersek'in ilhakı ile 1912–1913'te Sancak ve diğer Osmanlı Balkan topraklarının kaybı, yeni göç zincirleri doğurdu.
3. İki savaş arası dönem: Yugoslavya Krallığı'nda toprak reformu, siyasal temsil, şiddet, ayrımcılık ve ekonomik güvencesizlik; özellikle 1919–1929 dönemindeki göçleri etkiledi.
4. 1950'ler ve 1960'lar: Yugoslavya ile Türkiye arasındaki göç rejimi, aile birleşimi ve “Türk kültürüne bağlılık” üzerinden kurulan kayıtlar; Makedonya ve Sancak kökenli birçok Müslüman ailenin Türkiye'ye gelmesini sağladı. Resmî kayıtlarda herkes “Boşnak” olarak yazılmadığı için bugünkü etnik sayımı geçmiş belgelerden doğrudan çıkarmak güçtür.
5. 1992–1995 savaşı: Bosna-Hersek'ten savaş nedeniyle sığınma ve geçici/kalıcı göç yaşandı. Bir bölüm geri döndü, bir bölüm Türkiye'de veya üçüncü ülkelerde kaldı.

Bu dalgaların hepsini yalnız “gönüllü göç” veya yalnız “sürgün” diye adlandırmak doğru değildir. Bazı aileler doğrudan şiddet ve can güvenliği nedeniyle kaçtı; bazıları mülkiyet ve geçim imkânlarının daralması, askerlik, aile ağı veya yeni rejime uyum kaygısıyla hareket etti. Karar kâğıt üzerinde gönüllü görünse bile, seçenekleri daraltan siyasi ve ekonomik baskılar bulunabilir.

11. Türkiye'de hangi bölgelere yerleştiler?

Arşiv çalışmalarında Bosna göçmenlerinin İstanbul ve çevresi, Edirne, İzmit/Kocaeli, Sakarya, Bursa, Balıkesir, Eskişehir, Manisa, İzmir, Ankara, Amasya, Sivas, Erzincan, Samsun, Trabzon ve Adana gibi çok sayıda yere iskân edildiği görülür. Liste tam değildir; zamanla köyden kente ve bir şehirden diğerine ikinci göçler de yaşandı.

Yerleşim örüntüsünü okurken üç ayrım önemlidir:

• Bosna-Hersek kökenliler ile Sancak kökenliler: Türkiye'de iki grup da gündelik dilde “Boşnak” adı altında anılabilir; aile tarihleri ve kültürel ayrıntıları aynı olmayabilir.
• İlk iskân ile bugünkü nüfus: 19. yüzyıldaki köy yerleşimi, torunların bugün aynı yerde yaşadığı anlamına gelmez.
• Resmî kategori ile öz kimlik: Belgelerde “Bosnalı”, “Yugoslav”, “muhacir”, “Türk” veya geldiği kasabanın adı yazılmış olabilir. Tek kelime bütün aile geçmişini açıklamaz.

12. Türkiye'de kaç Boşnak var?

Dürüst cevap: Kesin olarak bilmiyoruz. Türkiye'nin güncel resmî nüfus istatistikleri vatandaşları düzenli biçimde etnik kökene göre sayan bir seri yayımlamıyor. Eski sayımlardaki ana dil verileri de soy veya güncel öz kimlikle aynı şey değildir. Bir kişi Boşnak kökenli olup Boşnakça bilmeyebilir; Boşnakça bilen herkes de aynı göç kuşağına ait değildir.

Bu nedenle internette tekrarlanan yüz binlerden birkaç milyona uzanan tahminler, yöntem ve tarih açıklanmadan kesin nüfus gibi kullanılamaz. Akademik bakımdan doğru yaklaşım; nüfus, ana dil, göçmen kökeni ve kişisel öz tanımı ayrı göstergeler olarak ele almaktır. Güvenilir bir güncel sayı üretmek için temsili örneklem, açık kimlik sorusu, aile kökeni ve dil kullanımını birlikte ölçen bir araştırma gerekir.

13. Boşnakça nasıl bir dil?

Boşnakça (bosanski jezik), Güney Slav dilleri içindeki standart dillerden biridir ve Sırpça, Hırvatça ve Karadağcayla çok yüksek karşılıklı anlaşılabilirliğe sahiptir. Dilbilimciler bu yakınlığı ortak çok merkezli dil, standart çeşitler veya ayrı standart diller gibi farklı kavramlarla açıklayabilir. Dilin adı ve statüsü yalnız dil yapısına değil, tarih ve kimliğe de bağlıdır.

Boşnakça günümüzde ağırlıkla Latin alfabesiyle yazılır; Kiril alfabesi tarihsel ve bölgesel olarak da kullanılmıştır. Osmanlı döneminde Arap harflerinin Slav seslerine uyarlanmış biçimi olan Arebica ile yazılan metinler ve alhamiyado edebiyatı da vardır. Türkçe, Arapça ve Farsça kökenli çok sayıda kelime Osmanlı kültür çevresi üzerinden dile girmiştir; ancak Boşnakçanın dilbilgisel yapısı Güney Slavcadır.

Türkiye'de dilin korunma düzeyi aileye, göç tarihine, yerleşim yoğunluğuna ve kuşağa göre değişir. Eski göçmen ailelerde yemek adları, hitaplar, dualar veya kalıp sözler yaşarken akıcı dil kaybolmuş olabilir. Daha yeni Sancak ve Bosna-Hersek göçlerinde kullanım daha güçlü olabilir. Dil kaybı, kişinin kökenini “sahte” yapmaz; fakat kültürel aktarımın önemli bir kanalının zayıfladığını gösterir.

14. Boşnak kültürü yalnız Osmanlı kültürü müdür?

Hayır. Boşnak kültürü Orta Çağ Bosna mirası, Güney Slav sözlü ve dilsel gelenekleri, Osmanlı-İslam şehir ve aile kültürü, Habsburg kurumları, Yugoslav modernleşmesi ve çağdaş Avrupa/diaspora deneyimlerinin katmanlı bileşimidir. Bir cami, bir sevdalinka, bir Avusturya-Macaristan dönemi apartmanı ve bir Yugoslav rock şarkısı aynı aile hafızasında yan yana bulunabilir.

Sevdalinka

Sevdalinka, Bosna-Hersek'te gelişen şehirli sözlü şarkı geleneğidir. Güney Slav sözlü şiiriyle Osmanlı müzik etkilerinin uzun etkileşimi içinde biçimlenmiştir. UNESCO 2024'te sevdalinkayı İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsilî Listesi'ne aldı ve geleneğin farklı etnik kimliklerden icracılarca paylaşıldığını vurguladı. Dolayısıyla sevdalinka Boşnak kültürünün güçlü simgelerinden biridir; fakat Bosna-Hersek'in çoğul mirası içinde yaşar.

Sancak'ın sözlü epik geleneği

Sancak, uzun anlatılı sözlü destan icrası bakımından ayrı bir öneme sahiptir. Bijelo Polje çevresinden Avdo Međedović'in icraları, Milman Parry ve Albert Lord'un sözlü-formülsel şiir araştırmalarında dünya çapında tanınmıştır. Bu çizgi, Bosna'nın şehirli sevdalinka geleneğiyle aynı şey değildir; ikisi Boşnak sözlü kültürünün farklı bölgesel ve toplumsal biçimleridir.

Mutfak

Pita/börek çeşitleri, sirnica, zeljanica, klepe, dolmalar, çorbalar, ćevapi, hurmašica ve kahve etrafındaki misafirlik pratikleri Boşnak mutfak hafızasında öne çıkar. Ancak yemekleri “yalnız bize ait” yarışına sokmak tarihsel etkileşimi gizler. Balkan ve Osmanlı coğrafyasında tarif adları, hamur teknikleri ve sunumlar paylaşılır; yerel oranlar ve anlamlar farklılaşır.

Sancak'ta Novi Pazar mantiyesi ile Pešter/Sjenica'nın süt ve et ürünleri daha belirgin bir bölgesel imza taşır. Bosna-Hersek'te ise Saraybosna, Mostar, Travnik, Krajina ve Hersek'in mutfakları kendi ayrıntılarına sahiptir. Türkiye'deki aile tarifleri de malzeme, komşuluk ve kuşak etkisiyle yeniden biçimlenmiştir. 2021 tarihli bir nitel çalışma, Türkiye'deki Boşnak ailelerin önemli bir bölümünde ritüel ve yemeklerin sürdürülmeye çalışıldığını, fakat bazı tariflerin genç kuşaklarda unutulduğunu kaydeder.

Din ve gündelik hayat

Boşnak Müslüman geleneği tarihsel olarak ağırlıkla Sünni-Hanefi çerçevede gelişmiştir; tasavvufî tarikatların da farklı dönemlerde etkisi olmuştur. Ramazan, bayram, mevlit, cenaze, düğün ve sünnet çevresindeki uygulamalar bölgeye ve aileye göre değişir. Dini bütün kültürü açıklayan tek unsur saymak kadar, tarihsel etkisini yok saymak da eksik olur.

15. Türkiye'de Boşnak kimliği nasıl yaşanıyor?

Türkiye'deki Boşnaklar için Türk vatandaşlığı, Türkiye'ye aidiyet ve Boşnak kökeni birbirini dışlamak zorunda değildir. Melih Çoban'ın çalışması, uzun uyum ve asimilasyon baskılarına rağmen ardışık göç dalgalarının ortak Boşnaklık hafızasını beslediğini; fakat Türkiye'deki topluluğun diaspora olarak örgütlenme düzeyinin tartışmalı olduğunu belirtir.

Kimlik farklı kanallarda korunabilir:

• Aile içinde Boşnakça veya bölgesel konuşma biçimleri;
• Göç hikâyeleri, köy/kasaba adları ve mezarlık kayıtları;
• Yemek, düğün, müzik, dayanışma ve misafirlik pratikleri;
• Dernekler, folklor toplulukları, dil kursları ve Bosna-Hersek/Sancak ziyaretleri;
• Dijital gruplar, soy araştırmaları ve genç kuşakların yeniden öğrenme çabası.

Bununla birlikte “gerçek Boşnak Boşnakça konuşur”, “gerçek Boşnak mutlaka dindardır” veya “Türkiye'de yaşayan artık Boşnak değildir” gibi kapı bekçiliği yapan hükümler bilimsel değildir. Kimlik öz tanım, aile hafızası, kültürel pratik ve toplumsal tanınmanın birlikte şekillendiği dinamik bir olgudur.

16. Tito sevgisi ve Yugoslavya özlemi: Neden güçlü, neden tartışmalı?

Boşnaklar arasında, özellikle sosyalist Yugoslavya'yı yetişkin olarak yaşamış bazı kuşaklarda Josip Broz Tito'ya olumlu bakış ve Yugoslavya özlemi görülebilir. Mostar üzerine yapılan antropolojik çalışmalar, kamusal alanda kendisini “Yugonostaljik” diye tanımlayanların daha sınırlı, özel sohbetlerde olumlu hatıra anlatanların ise daha fazla olabildiğini; nostaljinin Boşnaklarda bazı diğer gruplara göre daha sık dile getirilebildiğini belirtir. Bu, “Boşnakların tamamı Tito'yu sever” anlamına gelmez.

Olumlu hafızanın başlıca kaynakları

• Barış ve birlikte yaşama hatırası: 1990'lardaki savaş ve etnik temizlik tecrübesinden sonra sosyalist dönem, komşuluk ve karma şehir hayatıyla karşılaştırılır.
• Sosyal hareketlilik: Eğitim, sanayileşme, kentleşme, kadınların kamusal hayata katılımı, iş güvencesi ve sosyal hizmetler bazı aile hafızalarında güçlü yer tutar.
• Bosna-Hersek'in federal cumhuriyet olarak korunması: Bosna-Hersek'in yalnız Sırp veya Hırvat millî alanına indirgenmemesi, Boşnak hafızasında Yugoslav federalizmine olumlu anlam yüklenmesinin nedenlerinden biridir.
• Millî tanınma: 1960'larda Bosna-Hersekli Müslümanların ayrı bir millet olarak tanınma süreci ilerledi; 1968'de siyasal tanınma ve 1971 sayımındaki büyük harfli “Müslüman” kategorisi önemli bir eşik oldu. Bu kazanımı yalnız Tito'nun kişisel lütfu saymak, Bosnalı Müslüman siyasetçi ve aydınların uzun mücadelesini siler.
• Bağlantısız dış politika ve hareketlilik: Yugoslav pasaportu, yurtdışında çalışma ve Doğu-Batı arasındaki görece açıklık, geçmişin olumlu hatırlanan unsurlarındandır.

Karşı hafıza neden var?

Sosyalist Yugoslavya tek partili ve otoriter bir devletti. Savaş sonrası ilk yıllarda şer'iyye mahkemeleri kaldırıldı; vakıf ve başka mülkler kamulaştırıldı; dinî kurumlar devlet denetimine alındı. Tutuklamalar, siyasi davalar, tasfiyeler, sansür, Goli Otok ve dinî hayat üzerindeki baskılar başka ailelerde travmatik bir hafıza bıraktı. Rejimin sonraki yıllarındaki görece açılma, ilk dönem baskılarını ortadan kaldırmaz.

Sancak'ta hatırlama biçimi de Bosna-Hersek'le aynı olmak zorunda değildir. Bölge sosyalist dönemde ayrı bir federal birim olmadı; Sırbistan ve Karadağ arasında kaldı. Ekonomik çevreleşme, göç, yerel dinî hayat ve Boşnak adının kamusal kullanımına ilişkin tecrübeler nostaljiyi zayıflatabilir veya farklılaştırabilir.

Yugonostalji her zaman “Yugoslavya yeniden kurulsun” demek değildir. Akademik çalışmalar nostaljinin bazen bugünün milliyetçiliğine, yoksulluğuna, yolsuzluğuna ve parçalanmış siyasetine yönelik eleştirel bir dil olduğunu gösterir. Aynı kişi Tito döneminin sosyal güvencesini özleyip rejimin din ve ifade özgürlüğü ihlallerini eleştirebilir.

17. Spor: Futboldan voleybola, atletizmden paralimpik branşlara

Boşnakların spordaki görünürlüğünü “doğuştan atletik halk” gibi biyolojik bir kalıba bağlamak bilimsel değildir. Daha güçlü açıklama; Yugoslav kulüp ve okul sporunun mirası, mahalle kulüpleri, antrenörlük bilgisi, takım sporlarının toplumsal saygınlığı, diaspora havuzu ve Türkiye ile Avrupa liglerine uzanan oyuncu ağlarıdır. Uzun boyun basketbol ve voleybolda seçilime yardımcı olduğu bireysel örnekler vardır; bundan bütün bir halka ait “üstünlük” sonucu çıkarılamaz.

Branş	Örnek isimler	Türkiye bağı / neden biliniyor?
Futbol	Edin Džeko, Safet Sušić, Elvir Bolić, Elvir Baljić, Edin Višća, Ibrahim Šehić, Saffet Sancaklı, Şaban Kartal	Millî takım, Avrupa futbolu ve Türk kulüplerindeki oyuncu/teknik direktör kariyerleri.
Erkek basketbolu	Hidayet Türkoğlu, Mirsad Türkcan, Cedi Osman, Asım Pars, Emir Preldžić, Tarık Biberović, Jusuf Nurkić, Džanan Musa, Mirza Delibašić	Türkiye millî takımı, NBA, EuroLeague ve eski Yugoslav basketbol okulu.
Kadın basketbolu	Razija Mujanović, Indira Kaljo	Mujanović FIBA Hall of Fame'e giren Avrupa basketbolunun tarihî pivotlarındandır.
Voleybol	Zehra Güneş, Meliha İsmailoğlu, Adis Lagumdžija, Mirza Lagumdžija	Güneş ve İsmailoğlu Türkiye kadın millî takımında; Lagumdžija kardeşler erkek voleybolunda.
Atletizm	Amel Tuka, Hamza Alić, Mesud Pezer, Abedin Mujezinović	800 metre, gülle atma ve Olimpiyat/Dünya Şampiyonası dereceleri.
Judo ve dövüş sporları	Larisa Cerić, Amel Mekić, Nedžad Husić, Dževad Poturak, Adnan Ćatić (Felix Sturm), Almedin Fetahović	Judo, tekvando, kickboks ve profesyonel boksta uluslararası başarılar.
Tenis	Damir Džumhur, Mirza Bašić, Aldin Šetkić, Nerman Fatić	ATP ve Davis Cup düzeyi.
Hentbol	Benjamin Burić, Senjamin Burić, Mirsad Terzić, Enid Tahirović, Muhamed Toromanović	Avrupa ligleri ve Bosna-Hersek millî takımı.
Kış sporları	Elvedina Muzaferija	Alp disiplini kayakta Bosna-Hersek'in Dünya Kupası ve Olimpiyat temsilcilerinden.
Paralimpik spor	Ismail Barlov; Sabahudin Delalić ve Bosna-Hersek oturarak voleybol kuşakları	Barlov para yüzmede; oturarak voleybol takımı Paralimpik ve dünya şampiyonalarında tarihî başarılar elde etti.

Zehra Güneş, Socrates'e verdiği söyleşide annesini “uzun boylu, güçlü bir Boşnak kadın” diye anlatıyor ve ailesinin börek geleneğinden söz ediyor. Cedi Osman'ın biyografilerinde annesinin Boşnak, babasının Türk olduğu belirtiliyor. Hidayet Türkoğlu'nun ailesinin Sjenica/Sancak kökeni; Saffet Sancaklı'nın Tutin'de Boşnak bir ailede doğduğu ise biyografi ve söyleşilerle belgeleniyor. Şaban Kartal için TFF kaydı Yugoslavya/Veles doğumunu, yerel spor tarihi çalışması ise Boşnak aile kökenini bildiriyor; iki bilgi aynı kanıt gücünde değildir ve bu ayrım korunmalıdır.

18. Laleli, tekstil ve girişimcilik: Görünmeyen Sancak ağları

Laleli, Aksaray, Beyazıt, Merter ve Osmanbey hattı; 1980'lerden sonra tekstil, bavul ticareti, otelcilik, lojistik ve sınır aşan ticaretin önemli merkezlerinden oldu. Sovyetler Birliği'nin dağılmasından sonra Doğu Avrupa, Rusya, Balkanlar, Kafkasya ve Orta Asya'ya uzanan gayriresmî ve yarı resmî ticaret ağları Laleli'yi küresel bir pazara dönüştürdü.

Sancaklı ve Boşnak göçmenlerin bu ekosistemde tekstilci, mağazacı, üretici, tercüman, otelci, lokantacı ve aracı olarak yer aldığına dair güç ve topluluk anlatıları vardır. Ancak Laleli esnafı içinde Boşnakların kesin oranını veren güvenilir bir sayım bulunmadığından “Laleli'yi Boşnaklar kurdu” veya “esnafın çoğu Boşnaktır” denilemez. Daha doğru anlatı, çok kimlikli bir pazarda hemşehrilik, akrabalık, dil ve güven ilişkilerinin bazı Sancaklı girişimciler için sermaye ve bilgi ağına dönüştüğüdür.

Nusr-Et'in kurucu ortağı Mithat Erdem (Mitko Muriç) kimdir?

Rožaje'nin Jablanica köyü kökenli, Türkiye'de Mithat Erdem ve bölgede Mitko Murić adıyla tanınan iş insanı; tekstil ve moda ticaretinden yeme-içme yatırımcılığına uzanan bir kariyere sahiptir. Nusr-Et'in kendi kurumsal tarihçesi, Nusret Gökçe'nin 2010'da ilk restoranını “müşterilerinden biri olan Mithat Erdem ortaklığıyla” açtığını yazar. d.ream International da Nusr-Et için kurucu ortakları Nusret Gökçe ve Mithat Erdem olarak kaydeder.

Bu nedenle kamuoyunda yalnız marka yüzü Nusret Gökçe'nin adı bilinse de Mithat Erdem'i “yatırımcı ve kurucu ortak” olarak anmak gerekir. Buna karşılık “Nusr-Et'in tek gerçek sahibi” veya güncel hisse oranına ilişkin kesin bir iddia, güncel ticaret sicili ya da şirket açıklaması olmadan kurulamaz. 2012'de d.ream ortaklığıyla yapının değiştiği de kurumsal tarihçede yer alır.

Muriç'in hikâyesi tek başına “Boşnak başarısı” sloganına indirgenmemelidir: Laleli/Kapalıçarşı tekstil tecrübesi, müşteriyi ve ürünü okuma becerisi, ortaklık sermayesi ve Sancak'la süren bağları aynı hikâyenin parçalarıdır. Rožaje'deki meslek okulunun 15 dersliğini donatan bağışı, memleketle kurulan ekonomik bağın hayırseverlik boyutuna güncel bir örnektir.

İş dünyasındaki başka görünür isimler

Zenica doğumlu, baba tarafı Foča ve anne tarafı Hersek bağlantılı Şekib Avdagiç; İstanbul Ticaret Odası başkanlığıyla öne çıkar. ENKA'nın kurucularından Şarık Tara ve sonraki kuşaktan Mehmet Sinan Tara da Türkiye-Boşnak/Sancak göç ve girişimcilik anlatılarında anılır. Yaşayan kişilerin etnik kimliği için soyadı veya doğum yeri değil, kendi beyanı ya da açık aile biyografisi esas alınmalıdır.

19. Tarihî aileler, soylar ve “sülale” anlatıları

Bosna ve Sancak'ta “sülale” sözü; bazen aynı atadan gelen geniş aileyi, bazen aynı soyadını, bazen de bir köy veya mahalledeki hane grubunu anlatır. Aynı soyadını taşıyan herkesin yakın akraba olduğu, tek bir etnik kökten geldiği ya da tarih boyunca aynı siyasi tarafta durduğu varsayılamaz.

• Gradaščević ailesi: Gradačac kapudanlığı ve Husein-kapetan Gradaščević ile tanınır. Vakıf kayıtları ailenin dinî, eğitim ve sosyal yapılara uzun vadeli desteğini belgeler.
• Rizvanbegović ailesi: Stolac ve Hersek yönetici elitleri içinde öne çıktı; Ali-paša Rizvanbegović, 1831–1832 Bosna ayaklanmasında Gradaščević'e karşı Osmanlı merkezini destekledi. Bu örnek, tanınmış Boşnak/Müslüman ailelerin tek bir siyasi blok olmadığını gösterir.
• Čengić ailesi: Foča–Gacko–Zagorje hattında Osmanlı Bosnası'nın askerî ve yerel idareci ailelerinden biriydi; Smail-aga Čengić en bilinen mensuplardandır.
• Kulenović ve Firdus aileleri: Bosanska Krajina'nın kapudan, bey ve siyasetçi aileleri arasında anılır. Soyadını taşıyan günümüz bireylerini otomatik olarak tarihî hanenin belirli bir koluna bağlamak doğru değildir.
• Mulaibrahimović–Muftić (Svirac) ailesi: Gradačac ve Posavina'da müftü, müderris, hafız ve yazarlar yetiştiren ulema ailesidir; hakkında Bosna-Hersek İslam Birliği yayınında ayrı bir araştırma bulunur.
• Pozderac, Izetbegović ve Zulfikarpašić aileleri: 20. yüzyıl siyaset ve fikir hayatında birden fazla kuşakla görünür oldular. Bunlar Osmanlı “asalet” kategorisiyle birbirine eşit aileler değil, farklı dönemlerde kamusal etkisi olan soy ağlarıdır.

Kotsa aşireti: Požega–Sitniče–Novi Pazar'dan Türkiye'ye uzanan büyük akrabalık ağı

Buradaki “sülale” ya da “aşiret” ne demektir?

Bu bölümdeki sülale/aşiret sözü yalnız aynı soyadını taşıyan çekirdek aileyi anlatmaz. Balkan akrabalık terminolojisindeki bratstvo, ortak bir atadan geldiğini kabul eden, zamanla ayrı hanelere ve yeni soyadlarına bölünebilen geniş soy topluluğudur; pleme ise bir veya birden çok böyle topluluğu kapsayabilen daha geniş tarihî yapıdır. Türkçede bu ölçek en kolay “aşiret” sözüyle anlatılabilir. Bununla birlikte Kotsa aşiretini Anadolu'daki her aşiret modelinin siyasî ve idarî yapısıyla birebir aynı saymak doğru değildir. Burada kastedilen; ortak kök hafızası, yakın ve uzak akrabalık, karşılıklı dayanışma, aynı yerleşim havzası ve göçten sonra da süren aidiyettir.

Aile içinde söylenen “Požega denince Kotsa; Kotsa denince Hasanović kolu da hatırlanır” cümlesi, artık yalnızca övgüye dayanan bir sözlü tarih ifadesi değildir. 1995'te yayımlanan Fikret Sebečevac ve Selim Šaćirović imzalı Naselja novopazarskog kraja kitabının Sitniče maddesi; köyde 25 Koca hanesi ile, “Koca kolu olduğu ve bugünkü soyadını dede Hasan'dan aldığı” açıkça yazılan 10 Hasanović hanesi kaydeder. Aynı maddede iki Društinci ve üç Nušević hanesi de sayılır. Başka bir ifadeyle, monografinin saydığı 40 hanenin 35'i—yaklaşık yüzde 88'i—Koca ve onun Hasanović koluna aittir. Bu veri güncel nüfus sayımı değildir; fakat Kotsa/Koca–Hasanović akrabalık ağının Sitniče'deki belirleyici büyüklüğünü güçlü biçimde gösterir.

Hasanovićler neden Kotsa aşiretinin bir koludur?

Hasanović soyadı tek başına bütün Balkanlar'da aynı soyu göstermez. Novi Pazar çevresinde birbirinden farklı Hasanović aileleri bulunabilir. Belgenin açık biçimde Koca kolu saydığı grup, Sitniče Hasanovićleridir. Monografi onların soyadını Koca ailesindeki Hasan adlı bir dededen aldığını kaydeder. Bu nedenle “bütün Hasanovićler Kotsa'dır” genellemesi yapılamaz; ancak Sitniče'deki Hasanović kolunun Koca/Kotsa bratstvosuna mensubiyeti, yayımlanmış yerel araştırmada doğrudan kayıtlıdır.

Kitap, yerleşim coğrafyasında da iki kolun izini verir: Kocki Lazovi, Kocki Potok ve Kocki Gajevi Koca adını; “Hasanović evlerinin üstündeki yamaç” ve aynı evlerin üstündeki Rašče ormanı ise Hasanović kolunu taşır. “Kočki Lazovi–Lazovi” adı 2021 tarihli Novi Pazar resmî kadastro belgesinde de görülür. Bir aile adının yalnız nüfus listesinde değil dere, koru, yamaç ve tarla adlarında yaşaması, o ailenin yerle kurduğu uzun süreli bağın en kuvvetli işaretlerinden biridir.

Požega–Sitniče hattı ve Türkiye'ye göç

Sitniče, Novi Pazar'a yaklaşık sekiz kilometre uzaklıkta ve güneyinde Požega ile doğal sınırı bulunan bir yerleşimdir. Kaynaklarda iki adın kimi zaman aynı aile havzasını anlatacak biçimde birlikte kullanılması bundandır. Ejup Mušović'in Novi Pazar'ın etnik ve demografik yapısına ilişkin çalışmalarına dayanan ikincil bir soy araştırması, Kocaların Požega/Sitniče'den 1945 sonrasında Novi Pazar merkezine taşınan yaklaşık 15 hanesinden söz eder; Dubovo, Vujković, Raždaginja ve Požega arasında daha eski bir göç güzergâhına ilişkin aile rivayetlerini de aktarır. Bu eski güzergâhlar tek ve kesin bir şecere sayılmaz, fakat ailenin Novi Pazar'la sınırlı olmayan bölgesel yayılımını gösterir.

1995 monografisinin en önemli kayıtlarından biri doğrudan Türkiye'yle ilgilidir: Sitniče'den 10 Koca ve 6 Hasanović hanesinin Türkiye'ye göç ettiği belirtilir. Ayrıca Koca hanelerinin Orizare ve Belgrad'a; Hasanović hanelerinin Sarajevo, Skopje ve Orizare'ye uzandığı yazılır. Böylece Kotsa aşiretinin büyüklüğü yalnız köydeki hane sayısıyla değil, Sancak'tan Türkiye'ye ve eski Yugoslavya şehirlerine yayılan kollarıyla da görünür hâle gelir. Ailenin “Kamların oradaki soyadı Hasanovićti” bilgisi bu bağımsız göç kaydıyla tarihsel olarak uyumludur. Yine de kaynak, Türkiye'ye giden altı hanenin sonraki soyadlarını tek tek vermediği için Koca/Kotsa aşireti → Sitniče Hasanović kolu → Türkiye'de Kam kolu zincirinin son halkası şimdilik aile sözlü tarihine dayanır.

Ramiz Koca/Kotsa kimdi? Gençliği ve örgütleyici kimliği

Ramiz Koca—Türkçe söyleyişte Ramiz Kotsa—hakkındaki yeni belgeler, onun yalnız aile içinde hatırlanan bir kişi olmadığını ortaya koyuyor. 1964 savaş kurbanları sayımı onu “Demir oğlu Ramiz Koca” olarak kaydeder. Ne var ki aynı sicilde iki mükerrer veya çelişkili satır vardır: Požega kaydı 1920 doğumlu ve ölüm yerini bilinmiyor gösterirken, Sitniče kaydı 1923 doğumlu ve Novi Pazar'da hapiste öldürüldüğünü yazar. Bu nedenle en güvenli biyografik formül “Ramiz (Demir) Koca, 1920 veya 1923–1943” biçimindedir; kesin doğum yılı ve yeri henüz nüfus/okul belgesiyle çözülmüş değildir.

Mirko Ćuković'in 1964 tarihli Sandžak çalışması Ramiz'i Požega'dan genç bir gimnazya öğrencisi olarak tanıtır. Anlatıya göre Miladin Radulović'in Nisan 1942'deki ziyareti sırasında Yugoslavya Komünist Partisi'ne alındı; köy gençleriyle toplantılar yaparak işgal karşıtı mücadeleyi anlattı ve Požega'da bir SKOJ gençlik aktifi kurulmasına yardım etti. Aynı eser, onun Požega belediyesinde delovođa—yazı işleri görevlisi veya kâtip—olarak çalıştığını; 1942 ürün sayımında genç örgüt üyelerinden köylülerin tahılını mümkün olduğunca işgal makamlarının elinden koruyacak biçimde hareket etmelerini istediğini aktarır. Tutin'deki eski okul arkadaşlarını da işgal karşıtı bir grupta toplamaya çalıştığı, fakat bunda başarılı olamadığı kaydedilir.

Ramiz'in aile tarihindeki yerini en iyi gösteren kayıt ise Hasan Rožajac'ın 1981'de yayımlanan hatıratındadır. Rožajac, Ramiz'i açıkça “KPJ üyesi ve gimnazya öğrencisi” diye tanımlar; Ramiz'in yakın ve uzak akrabalarıyla, Müslüman ve Sırp NOP sempatizanlarını harekete geçirerek Mayıs 1942'de Požega'da yerel halk kurtuluş komitesinin kurulmasına yardım ettiğini yazar. Bu cümle, Kotsa aşiretinin dönemin toplumsal hayatındaki ağırlığını yalnız hane sayısıyla değil, Ramiz'in örgütlenirken dayanabildiği geniş akrabalık ve güven ağıyla da belgeliyor.

Ćuković'in çalışması, Požega belediyesinde ilçenin ilk gizli halk kurtuluş komitesinin kurulduğunu ve ilk başkanının Demir Koca olduğunu da kaydeder. Savaş kurbanları sicili Ramiz'in babasının adını Demir olarak verdiği için iki kayıt birbiriyle dikkat çekici biçimde uyuşur; ancak incelenen metinler “Demir Koca, Ramiz'in babasıdır” cümlesini açıkça kurmaz. Yeni bir nüfus veya aile belgesi çıkana kadar bu güçlü ihtimal kesin baba-oğul ilişkisi olarak yazılmamalıdır.

18 Şubat 1943 tutuklaması, işkence ve ölüm

Kaynaklara göre Ramiz, 14 Şubat 1943 Pazar akşamı Požega'da bildirilerin dağıtımını örgütledi. Dört gün sonra, 18 Şubat'ta Gestapo ve yerel işbirlikçi polis daha önce hazırlanmış bir listeyle Novi Pazar ve Požega'daki gençleri topladı; tarih çalışmaları tutuklanan grubun 22 kişi olduğunu aktarır. Şehir üç gün boyunca bir Bulgar birliğiyle abluka altında tutuldu. Tutukluların ağır işkence gördüğü, Abdurahman Ćorović'in dayak altında öldüğü ve Ramiz Koca'nın da 1943 içinde kurşuna dizildiği farklı kaynakların ortak çekirdeğidir.

İnfazın yeri ve tam günü ise ihtilaflıdır. Ćuković'in anlatısı Ramiz'in Novi Pazar'daki tutuklama ve infaz zincirinde öldürüldüğü izlenimini verir. Sima Begović'in 1989 tarihli Logor Banjica 1941–1944 çalışması ise grubun doğrudan Belgrad'daki Aleksandrova 5 numaralı Gestapo binasına götürüldüğünü, 1 Mart'tan Mayıs başına kadar sorgulandığını ve Ramiz'in kurşuna dizilmek üzere sedyeyle çıkarıldığını yazar. Kalan tutukluların 4 Mayıs'ta Banjica kampına geçirildiği belirtilir. Resmî çevrimiçi Banjica tutuklu veritabanında Ramiz Koca adına kayıt bulunmaması, onun kampa kaydedilmeden önce öldürülmüş olabileceği anlatısıyla uyumludur; fakat Belgrad Gestapo'sunda tutulduğunu tek başına kanıtlamaz veya çürütmez. Bu nedenle “Banjica'da idam edildi” yerine, “18 Şubat 1943'te tutuklandı, ağır işkence gördü ve 1943'te kurşuna dizilerek öldürüldü; infazın Novi Pazar'da mı, Belgrad'a sevkten sonra mı gerçekleştiği açık kaynaklarda çelişkilidir” demek gerekir.

Ramiz hakkındaki farklı siyasi anlatılar

Sosyalist Yugoslavya döneminde yayımlanan kaynaklar Ramiz'i işgal karşıtı gençlik örgütleyicisi olarak anlatır. Aynı tarih yazımı, Požega'daki bir SKOJ toplantısında işgal yönetiminin önde gelen bir destekçisine yönelik suikast fikri tartışıldığını; hedef olarak Aćif Hadžiahmetović'in seçildiğini, fakat üst bölge komitesinin bu tür eylemleri yasaklaması üzerine planın uygulanmadığını kaydeder. Günümüzde Aćif'i olumlu değerlendiren karşıt siyasi yayınlar da aynı gerçekleşmemiş planı aktarır, fakat Ramiz'i eleştirel bir dille konumlandırır. Ortak ve doğrulanabilir çekirdek, bir suikastın gerçekleşmediği ve planın durdurulduğudur; “kahraman” veya “hain” hükümleri ise kaynakların siyasî bakışıdır. Akademik bir rehber her iki çerçeveyi göstermeli, hiçbirini tartışmasız hükme dönüştürmemelidir.

Bir insanın adı şehir hafızasına nasıl yerleşti?

Ramiz'in ölümünden yalnız yedi yıl sonra, 1950 tarihli bir gazete kaydında Novi Pazar'daki gençlik topluluğu “Ramiz Koca”nın drama kolundan söz edilir. Etnografya Enstitüsü SANU'nun 2023 tarihli çalışması bu kaydı sosyalist dönemin kurumsal amatör kültürü içinde yeniden belgeliyor. Daha sonraki yıllarda Novi Pazar'ın gönüllü gençlik çalışma tugaylarından biri de “Ramiz Koca” adını taşıdı. 1978 tarihli ORA gazetesi Sarajevo '78 çalışma sahasında bu tugayın mensuplarını kaydeder; eski gönüllüler ve Novi Pazar'ın yerel yöneticileri, Ramiz Koca ile Hivzo Zejnelagić tugaylarının Yugoslavya çapındaki çalışmalardan ödüllerle döndüğünü hatırlar.

Bugün Novi Pazar'ın merkezindeki Ramiza Koce Sokağı resmî belediye belgelerinde yer alır ve şehir merkezinin yüksek değerli “ekstra bölge” sınıflandırmasına dâhildir. Böylece Ramiz'in adı aile sohbetinden çıkarak gençlik kültürüne, çalışma hareketine ve şehrin fizikî haritasına yazılmıştır. Onu Kotsa aşireti için önemli kılan yalnız genç yaşta öldürülmesi değil; akrabalarıyla kurduğu toplumsal ağın, ölümünden sonra farklı kuşakların kurumlarında yaşamaya devam etmesidir.

Kotsa/Koca ailesinin Požega ve Novi Pazar'daki devamlılığı

Ailenin kamusal görünürlüğü Ramiz'le bitmedi. Novi Pazar'ın 2009 tarihli resmî kayıtlarında Požega yerel topluluk kurulunun 11 üyesi arasında Izo Koca ve Idriz Koca bulunur. Aynı yıl şehir ekonomi ve tarım kurulunda girişimciler Ibrahim Koca ve Faik Hasanović birlikte görev alır. Požega doğumlu eğitimci Ramo Koca, bir okul monografisine göre 2002–2021 arasında “Đura Jakšić” İlkokulunun müdürlüğünü yürütmüştür. Safet Koca'nın Novi Pazar boks geleneğindeki; Emir ve Kaid Koca ile Esad, Džemal ve Ali Hasanović'in bisiklet ve atletizmdeki kayıtları, iki kolun güncel spor hayatındaki görünürlüğünü de gösterir. Bu örnekler tek başına şecere değildir; fakat aynı adların yerel yönetim, eğitim, girişimcilik ve sporda sürekliliğini belgelendirir.

Türkiye'deki Hasanović–Kam kolu

Aile sözlü tarihine göre Kam ailesi, Sitniče'deki Hasanović kolundan Türkiye'ye uzanır; dolayısıyla daha geniş Koca/Kotsa aşiretinin bir parçasıdır. Türkiye'de Kam soyadını taşıyan bu kolun aile tarafından aktarılan yakın kuşak çizgisinin başında Nazım Hasanović (Kam), Hasan Hasanović (Kam) ve Ali Hasanović (Kam) adlı üç kardeş bulunur. Hasanović, ailenin Sancak'taki soyadı; Kam ise Türkiye'de kullanılan soyadıdır.

Nazım Kam, aile sözlü tarihinde HABAŞ'ın kuruluş ve ilk dönem çalışma çevresine emek veren isimlerden biri olarak hatırlanır. HABAŞ'ın kamusal kurumsal tarihçesi şirketin kurucusunu Hamdi Başaran olarak gösterir ve Nazım Kam'ın rolünü isimle doğrulayan bağımsız belge henüz bulunmamıştır. Bu nedenle Nazım Kam'ın katkısı silinmemeli, fakat “resmî kurucu” veya “ortak” unvanı yerine aile hafızasında korunan ilk dönem katkısı olarak aktarılmalıdır.

Nazım Kam'ın oğulları Fuat ve Kemal, Hasan Kam'ın oğlu Saffet ile Ali Kam Hasanović'in tek oğlu Rıfat, ailenin Türkiye'deki ikinci kuşağını oluşturur. Rıfat Kam'ın tek oğlu Murat Kam üçüncü kuşaktadır. İş insanları Rıfat Kam ve Murat Kam, aile anlatısında girişimcilik geleneğinin günümüzdeki temsilcileri olarak anılır. Nazım, Hasan, Ali, Saffet, Fuat, Kemal ve Rıfat Kam için ayırt edilebilir bağımsız biyografi bulunmadığından özel hayat veya doğrulanmamış şirket ayrıntısı eklenmemiştir.

Kotsa aşiretinin hikâyesini büyük yapan yalnız tanınmış birkaç isim değildir. 1995 monografisindeki 35 hanelik Koca–Hasanović çekirdeği, yer adlarına işleyen varlığı, Ramiz ve Demir Koca'nın 1942 Požega örgütlenmesindeki rolleri, Türkiye'ye kaydedilmiş 16 hanelik göç ve Hasanovićlerden Kam soyadına uzanan aile hafızası birlikte okunduğunda, Požega–Sitniče havzasının en geniş, en köklü ve en görünür akrabalık ağlarından biri ortaya çıkar. “Novi Pazar'ın veya bütün Sancak'ın sayısal olarak en büyük aşireti” hükmü için karşılaştırmalı nüfus verisi yoktur; fakat Kotsa adının o havzanın toplumsal hafızasında büyük bir yer tuttuğunu söylemek artık yalnız övgü değil, belgelerle desteklenen bir değerlendirmedir.

20. Türkiye'deki Boşnak kökenli tanınmış isimler: 100 ad ve dünyadan 71 kişilik seçki

Cem Adrian listede mi?

Evet: Cem Adrian Türkiye dizininin ilk sırasında yer alıyor. Edirne doğumlu müzisyenin Boşnak bir ailede doğduğu biyografik kaynaklarda açıkça aktarılır. Bu nedenle adı yalnız genel bir “Balkan kökeni” varsayımıyla değil, doğrudan aile kökeni bilgisiyle listeye alınmıştır.

Türkiye'nin sanat, siyaset, iş ve spor hayatındaki kaynaklı isimler

1. Cem Adrian — müzisyen; biyografilerinde Boşnak kökenli aile bilgisi yer alır.
2. Banu Alkan — oyuncu ve şarkıcı; Dubrovnik doğumlu, Rebronja ailesinin Sancak kökeniyle anılır.
3. Şekib Avdagiç — iş insanı ve İstanbul Ticaret Odası Başkanı; Zenica doğumlu.
4. Hidayet Türkoğlu — basketbolcu ve spor yöneticisi; ailesi Sjenica/Sancak kökenlidir.
5. Saffet Sancaklı — millî futbolcu ve siyasetçi; Tutin'de Boşnak bir ailede doğdu.
6. Şaban Kartal — futbolcu; Veles doğumlu, yerel spor biyografisinde Boşnak aile kökeni belirtilir.
7. Mirsad Türkcan — millî basketbolcu; Novi Pazar doğumlu, Jahović ailesinden.
8. Asım Pars — basketbolcu; Tuzla doğumlu, doğum adı Asim Paščanović.
9. Emir Preldžić — basketbolcu; Zenica doğumlu ve Türkiye millî takımında oynadı.
10. Cedi Osman — basketbolcu; biyografilerinde annesinin Boşnak, babasının Türk olduğu belirtilir.
11. Meliha Diken (İsmailoğlu) — millî voleybolcu; Gradačac doğumlu.
12. Zehra Güneş — millî voleybolcu; kendi söyleşisinde annesini ve aile mutfağını Boşnak kimliğiyle anlatır.
13. Tarık Biberoviç — basketbolcu; Zenica doğumlu, Türkiye millî takımı oyuncusu.
14. Adis Lagumdžija — millî voleybolcu; Saraybosna doğumlu, Türkiye forması giydi.
15. Mirza Lagumdžija — millî voleybolcu; Saraybosna doğumlu, Türkiye forması giydi.
16. Kıvanç Tatlıtuğ — oyuncu; aile biyografilerinde Bosna ve Balkan kökeniyle anılır.
17. Çağatay Ulusoy — oyuncu; anne tarafının Bosna kökeni biyografilerinde yer alır.
18. Birkan Sokullu — oyuncu; Boşnak göçmen aile bağıyla anılır.
19. Farah Zeynep Abdullah — oyuncu; anne tarafında Bosna kökeni bulunduğunu anlatmıştır.
20. Seda Bakan — oyuncu; aile kökeni biyografilerde Saraybosna/Boşnak bağıyla geçer.
21. Ayça Bingöl — oyuncu; Türkiye'deki Boşnak kökenli sanatçılar arasında anılır.
22. Levent Ülgen — oyuncu; aile kökeni Bosna bağıyla aktarılır.
23. Tuncel Kurtiz — oyuncu ve yönetmen; anne tarafının Bosna kökeni biyografilerinde yer alır.
24. Ajda Pekkan — şarkıcı; aile biyografilerinde anne tarafının Boşnak kökeni belirtilir.
25. Demet Akalın — şarkıcı; Boşnak aile kökeniyle anılır.
26. Ayşegül Aldinç — şarkıcı ve oyuncu; aile biyografilerinde Boşnak kökeni geçer.
27. Suzan Kardeş — sanatçı; Kosova doğumlu ve Balkan/Boşnak kültürü repertuvarıyla tanınır.
28. Ayşe Kulin — yazar; baba tarafındaki Bosna kökeni aile anlatısında yer alır.
29. Bülent Ecevit — eski başbakan, gazeteci ve şair; anne tarafındaki Bosna kökeniyle anılır.
30. Cem Uzan — iş insanı ve siyasetçi; aile biyografilerinde Bosna kökeni belirtilir.
31. Şarık Tara — ENKA'nın kurucu iş insanlarından; Balkan/Sancak-Boşnak göç tarihinin iş dünyası örnekleri arasında anılır.
32. Mehmet Sinan Tara — iş insanı; Tara ailesinin sonraki kuşak temsilcisi.
33. Mithat Erdem (Mitko Muriç) — Rožaje kökenli iş insanı; Nusr-Et'in kurucu ortağı.
34. Erkan Baş — siyasetçi; Yugoslavya'dan Türkiye'ye göç eden Boşnak aile kökeniyle anılır.
35. Barış Falay — oyuncu; Bosna göçmeni aile bağı biyografilerde yer alır.
36. Begüm Kütük — oyuncu; anne tarafında Boşnak kökeni bulunduğu aktarılır.
37. Berk Hakman — oyuncu; Boşnak kökenli Türkiyeli oyuncular arasında anılır.
38. Sedef Avcı — oyuncu ve model; anne tarafında Bosna kökeniyle anılır.
39. Furkan Andıç — oyuncu; anne tarafında Bosna kökeni biyografilerinde yer alır.
40. Kaan Yıldırım — oyuncu ve yapımcı; anne tarafında Bosna kökeniyle anılır.
41. Fatih Artman — oyuncu; Ankara'daki Boşnak göçmen aile bağıyla anılır.
42. Erdem Şanlı — oyuncu; Boşnak kökeni kamu biyografilerinde yer alır.
43. Uğur Demirok — futbolcu; Türkiye'deki Boşnak kökenli sporcular arasında anılır.
44. Hüseyin Beşok — millî basketbolcu; Türkiye'nin Boşnak kökenli basketbol geleneğinde anılan isimlerden.
45. Faruk Beşok — millî basketbolcu; Hüseyin Beşok'un kardeşi.
46. Ahmet Kemal Baysak — iş insanı, Karşıyaka eski belediye başkanı ve Bosna-Hersek'in İzmir fahri konsolosu; diaspora kurumlarının tanınmış ismiydi.
47. Emina Jahović — Novi Pazar doğumlu şarkıcı; Türkiye'deki müzik ve televizyon kariyeriyle geniş kitlelerce tanınır.
48. Elvir Baljić — Boşnak millî futbolcu; Türk kulüplerindeki oyunculuk ve teknik ekip kariyeriyle bilinir.
49. Edin Višća — Boşnak millî futbolcu; Başakşehir ve Trabzonspor kariyeriyle tanınır.

Ek taramayla Türkiye dizinine eklenen 51 ad

Aşağıdaki ilk 21 kişi doğrudan haber, söyleşi veya birden çok biyografik kaynakla; son 30 kişi ise topluluk envanterlerinde tekrarlanan kayıtlarla bulundu. Son 30 kişinin yanında yer alan meslek bilgisi doğrulanmış olsa bile Boşnak aile bağı için daha güçlü kişisel veya arşivsel teyit aranmalıdır. Bu iki kanıt düzeyi özellikle birbirinden ayrılmıştır.

50. Arif Şentürk — Türk halk ve Balkan müziği sanatçısı; kendi anlatısında annesinin Boşnak, babasının Arnavut olduğunu belirtmiştir.
51. Semiramis Pekkan — şarkıcı ve oyuncu; Ajda Pekkan'la aynı aile kökeni içinde Boşnak bağıyla anılır.
52. Ekrem Akurgal — ordinaryüs profesör ve arkeolog; oğlu Ali Akurgal aileyi açıkça Boşnak kökenli olarak anlatır.
53. Hıncal Uluç — gazeteci, yazar ve spor yorumcusu; Türkiye'deki Boşnak kökenli yazarlar arasında birden çok derlemede yer alır.
54. Faruk Süren — iş insanı ve Galatasaray'ın eski başkanı; Türkiye spor tarihindeki Boşnak kökenli yöneticiler arasında anılır.
55. Ediz Bahtiyaroğlu — Türk futbolcu; Novi Pazar doğumlu Boşnak bir aileden Türkiye'ye uzanan hayatıyla tanındı.
56. Elvir Bolić — Bosna-Hersek millî futbolcusu; uzun Türkiye kariyeri ve vatandaşlık bağıyla Türkiye spor kamuoyunun tanınmış adlarındandır.
57. Fahrudin Ömerović — Bosna-Hersek millî kalecisi ve teknik adam; Türkiye'de Fahrudin Ömeroviç adıyla uzun süre görev yaptı.
58. Semih Erden — millî basketbolcu; Türkiye'deki Boşnak kökenli basketbolcular arasında biyografik listelerde yer alır.
59. Nedim Dal — eski millî basketbolcu; doğum adı Nedim Durić olup Türkiye basketbolunda uzun kariyer yaptı.
60. Mert Matić — millî voleybolcu; Bosna-Hersek doğumlu ve Türkiye forması giymiş sporcu.
61. Hakan Uzan — iş insanı; Uzan ailesinin Bosna kökenine ilişkin biyografik anlatılarda Cem Uzan'la birlikte anılır.
62. Tuğrul Sunalp — asker ve siyasetçi; Türkiye'deki Boşnak kökenli kamusal figür derlemelerinde yer alır.
63. Suat Atalık — satranç büyükustası; Türkiye'nin Boşnak kökenli spor insanları arasında anılır.
64. Reshad Strik — oyuncu ve televizyon sunucusu; babasının Boşnak olduğunu kendi söyleşisinde anlatmış, Türkiye'de dizi ve belgesellerde çalışmıştır.
65. Ferruh Muştuer — hafız ve imam; ailesinin 1877–1878 savaşı sonrasında Türkiye'ye göç eden Boşnaklardan olduğunu kendi söyleşisinde anlatmıştır.
66. Aybar Uluca — Bursalı iş insanı; babası Saraybosna, annesi Travnik kökenli bir Boşnak ailesinden gelir.
67. Nisa Bölükbaşı — sporcu ve televizyon yarışmacısı; “Babam Boşnak, kökenimiz Bosna” diyerek aile bağını kendisi açıklamıştır.
68. Deni Milošević — Boşnak futbolcu; Konyaspor ve Antalyaspor'daki kariyeriyle Türkiye'de tanındı.
69. Riad Bajić — Boşnak futbolcu; Konyaspor ve Giresunspor başta olmak üzere Türkiye'de uzun süre oynadı.
70. Amir Hadžiahmetović — Boşnak futbolcu; Konyaspor, Beşiktaş ve Çaykur Rizespor kariyeriyle Türkiye futbolunda yer aldı.
71. Mehmet Okur — millî basketbolcu; topluluk envanterlerinde Boşnak aile kökeniyle anılır, doğrudan aile beyanı araştırılmalıdır.
72. Nejat Biyedić — Mostar doğumlu futbolcu ve teknik direktör; Türkiye kariyeri nedeniyle diaspora envanterlerinde yer alır.
73. Nusret Sancaklı — futbolcu ve teknik adam; Sancaklı ailesi başlığıyla topluluk derlemelerine giren spor insanıdır.
74. Hakan Köseoğlu — basketbolcu ve antrenör; Boşnak kökenli sporculara ilişkin topluluk listelerinde anılır.
75. Adem İbrahimoğlu — eski basketbolcu; diaspora sporcu envanterinde Boşnak aile bağıyla kaydedilir.
76. Ömer Çatkıç — eski millî kaleci; topluluk derlemelerinde Boşnak kökenli futbolcular arasında anılır.
77. Ender Arslan — eski millî basketbolcu; topluluk kaynaklarının Boşnak kökenli sporcu listelerinde yer alır.
78. Ömer Aşık — eski NBA ve Türkiye millî takım basketbolcusu; diaspora derlemelerinde Boşnak aile bağlantısıyla anılır.
79. Sinan Güler — eski millî basketbolcu; topluluk listelerinde Boşnak kökenli sporcular arasında gösterilir.
80. Sinan Alağaç — eski millî kaleci; Boşnak kökenli spor insanlarına ilişkin topluluk envanterlerinde yer alır.
81. Mersad Kovačević — Yugoslavya doğumlu futbolcu; Türkiye'de Mirsad Güneş adıyla da tanınan, uzun Türkiye kariyerli isimdir.
82. Süleyman Memnun — basketbolcu ve antrenör; topluluk sporcu dizinlerinde Boşnak kökeniyle anılır.
83. Ziya Yıldız — futbolcu ve teknik adam; Türkiye bağlantılı Boşnak spor insanları listelerinde yer alır.
84. Sead Halilagić — Novi Pazar doğumlu futbolcu; İstanbulspor ve Türkiye kariyeriyle diaspora listelerinde anılır.
85. Abdullah Gegiç — Novi Pazar doğumlu teknik direktör; Türkiye futbolunda “futbol profesörü” olarak iz bıraktı.
86. Satvet Lütfi Tozan — diplomat, iş insanı ve koleksiyoner; Resulbegović aile bağı üzerinden Türkiye-Boşnak biyografi derlemelerinde yer alır.
87. Siyami Ersek — kalp cerrahı; Hersek aile kökeniyle diaspora envanterlerinde anılan Türkiye tıp tarihinin öncü ismidir.
88. Ahmet Andiçen — hekim, akademisyen ve siyasetçi; Türkiye'deki Boşnak/Sancak kökenli kamusal isim derlemelerinde yer alır.
89. Faruk Bayraktar — akademisyen ve hekim; topluluk envanterlerinde Boşnak kökenli bilim insanları arasında anılır.
90. Metin Boşnak — akademisyen ve edebiyat araştırmacısı; Türkiye'deki Boşnak kökenli akademisyenler listelerinde yer alır.
91. Kazım Hadžimejlić — akademisyen, sanat tarihçisi ve hattat; Bosna ile Türkiye arasında çalışan kültür insanıdır.
92. Erdoğan Teziç — anayasa hukukçusu ve eski YÖK Başkanı; topluluk biyografi dizinlerinde Boşnak kökeniyle anılır.
93. Zekai Apaydın — diplomat ve siyasetçi; Türkiye-Boşnak tarih envanterlerinde yer alan Cumhuriyet dönemi ismidir.
94. Tayyib Okiç — Saraybosna doğumlu ilahiyatçı ve akademisyen; Türkiye'de modern ilahiyat eğitiminin kurucu hocalarındandır.
95. Naim Yüksel Zvizdić — din adamı ve eğitimci; Bosna'dan Türkiye'ye uzanan ulema ağları içinde anılır.
96. Fehmi Arazlı — kamusal görevleri ve topluluk çalışmalarıyla diaspora envanterlerinde yer alan isimdir.
97. Cemal Şanel — asker ve havacılık tarihindeki göreviyle topluluk biyografi listelerinde anılır.
98. Sedat Kapanoğlu — yazılımcı, girişimci ve Ekşi Sözlük'ün kurucusu; diaspora derlemelerinde Boşnak aile kökeniyle anılır.
99. Güneri Cıvaoğlu — gazeteci ve televizyoncu; topluluk listelerinde Boşnak kökenli basın mensupları arasında yer alır.
100. Akgün Akova — şair, yazar ve fotoğrafçı; Boşnak kökenli kültür insanlarına ilişkin diaspora envanterlerinde anılır.

Bosna-Hersek, Sancak ve dünyadan 71 tanınmış Boşnak

Bu bölüm Türkiye'deki 100 kişilik dizinden ayrı bir uluslararası seçkidir. Tarih, siyaset, edebiyat, müzik, sinema ve sporda Boşnak toplumunun farklı dönemlerini görünür kılar.

101. Alija Izetbegović — Bosna-Hersek'in bağımsızlık dönemi cumhurbaşkanlığı konseyi başkanı ve yazar.
102. Bakir Izetbegović — siyasetçi ve eski Bosna-Hersek Cumhurbaşkanlığı Konseyi üyesi.
103. Denis Bećirović — tarihçi, siyasetçi ve Bosna-Hersek Cumhurbaşkanlığı Konseyi üyesi.
104. Šefik Džaferović — hukukçu ve eski Cumhurbaşkanlığı Konseyi üyesi.
105. Haris Silajdžić — diplomat, siyasetçi ve eski Cumhurbaşkanlığı Konseyi üyesi.
106. Zlatko Lagumdžija — akademisyen, siyasetçi ve diplomat.
107. Bisera Turković — diplomat ve Bosna-Hersek'in eski dışişleri bakanı.
108. Džemal Bijedić — Yugoslavya'nın eski Federal Yürütme Konseyi başkanı; sosyalist dönem Boşnak/Müslüman siyasi yükselişinin simge isimlerinden.
109. Hamdija Pozderac — sosyalist Yugoslavya ve Bosna-Hersek siyasetçisi.
110. Mehmed Spaho — Yugoslavya Krallığı döneminin başlıca Bosnalı Müslüman siyasetçilerinden.
111. Adil Zulfikarpašić — siyasetçi, hayırsever ve Saraybosna'daki Boşnak Enstitüsü'nün kurucusu.
112. Mustafa Cerić — Bosna-Hersek İslam Birliği'nin eski reisüluleması.
113. Husein Kavazović — Bosna-Hersek İslam Birliği reisüluleması.
114. Sulejman Ugljanin — Sancaklı Boşnak siyasetçi.
115. Rasim Ljajić — Sancaklı Boşnak siyasetçi ve eski Sırbistan bakanı.
116. Muamer Zukorlić — Sancak müftüsü, din adamı ve siyasetçi.
117. Usame Zukorlić — Sancaklı siyasetçi.
118. Husein-kapetan Gradaščević — 1831–1832 Bosna hareketinin lideri; tarihsel Bosnalı Müslüman figür.
119. Ali-paša Rizvanbegović — Osmanlı Hersek yöneticisi; modern etnik kategorilerden önce yaşamış tarihsel Bosnalı Müslüman figür.
120. Mehmed-beg Kapetanović Ljubušak — yazar, folklorcu ve Saraybosna belediye başkanı.
121. Safvet-beg Bašagić — yazar, tarihçi ve siyasetçi; modern Boşnak kültür tarihinin kurucu adlarından.
122. Smail-aga Čengić — 19. yüzyıl Osmanlı Bosnası askerî-idarî figürü; sonraki edebî ve tarihî hafızada tartışmalı bir isim.
123. Mak Dizdar — şair; Kameni spavač ile stećak mirasını modern şiire taşıdı.
124. Abdulah Sidran — şair ve senarist.
125. Dževad Karahasan — romancı, denemeci ve akademisyen.
126. Nedžad Ibrišimović — romancı, oyun yazarı ve heykeltıraş.
127. Alija Isaković — yazar, dil ve edebiyat araştırmacısı.
128. Ćamil Sijarić — Sancak doğumlu romancı ve hikâyeci.
129. Hasan Kikić — yazar ve şair.
130. Zuko Džumhur — gezi yazarı, ressam ve karikatürist.
131. Semezdin Mehmedinović — şair, yazar ve editör.
132. Faruk Šehić — şair ve romancı.
133. Musa Ćazim Ćatić — modern Boşnak şiirinin öncü adlarından.
134. Nasiha Kapidžić-Hadžić — şair ve çocuk edebiyatı yazarı.
135. Mustafa Imamović — tarihçi ve hukukçu.
136. Muhamed Filipović — filozof, akademisyen ve diplomat.
137. Smail Balić — tarihçi ve kültür araştırmacısı.
138. Edhem Mulabdić — yazar ve kültür insanı.
139. Nura Bazdulj-Hubijar — romancı ve hekim.
140. Enes Karić — İslam bilimleri akademisyeni, yazar ve eski bakan.
141. Dino Merlin (Edin Dervišhalidović) — şarkıcı ve besteci.
142. Halid Bešlić — halk ve popüler müzik sanatçısı.
143. Hanka Paldum — sevdalinka ve halk müziği yorumcusu.
144. Safet Isović — sevdalinka geleneğinin en etkili yorumcularından.
145. Himzo Polovina — hekim, şarkıcı ve sevdalinka derleyicisi.
146. Amira Medunjanin — sevdalinka yorumcusu.
147. Damir Imamović — müzisyen, besteci ve sevdalinka araştırmacısı.
148. Haris Džinović — şarkıcı.
149. Šerif Konjević — şarkıcı.
150. Enes Begović — şarkıcı.
151. Dženan Lončarević — Novi Pazar doğumlu şarkıcı.
152. Mirza Selimović — şarkıcı.
153. Selma Bajrami — şarkıcı.
154. Alma Čardžić — şarkıcı ve Eurovision sanatçısı.
155. Muhamed Fazlagić Fazla — şarkıcı ve Bosna-Hersek'in ilk Eurovision temsilcisi.
156. Armin Muzaferija — şarkıcı.
157. Ilma Karahmet — şarkıcı.
158. Džejla Ramović — Novi Pazar doğumlu şarkıcı.
159. Hari Varešanović — Hari Mata Hari grubunun solisti ve besteci.
160. Ademir Kenović — yönetmen, yapımcı ve senarist.
161. Danis Tanović — Oscar ödüllü yönetmen ve senarist.
162. Jasmila Žbanić — yönetmen ve senarist.
163. Edin Džeko — Bosna-Hersek millî futbol takımının tarihî golcüsü; Türkiye'de Fenerbahçe formasıyla da tanındı.
164. Miralem Pjanić — millî futbolcu; Beşiktaş'ta oynadı.
165. Vedad Ibišević — millî futbolcu; Bosna-Hersek'i Dünya Kupası'na taşıyan golü attı.
166. Asmir Begović — millî kaleci.
167. Hasan Salihamidžić — millî futbolcu ve yönetici; Bayern Münih kariyeriyle tanınır.
168. Jusuf Nurkić — NBA basketbolcusu.
169. Džanan Musa — NBA ve EuroLeague tecrübeli basketbolcu.
170. Mirza Teletović — eski NBA basketbolcusu.
171. Razija Mujanović — kadın basketbolunun tarihî pivotlarından ve FIBA Hall of Fame üyesi.

Sayım notu: Türkiye dizini tam 100 ad, uluslararası seçki 71 ad içerir. Dizin toplam 171 ad içerir. Ayrıca spor tablosunda Amel Tuka, Larisa Cerić, Dževad Poturak, Damir Džumhur, Benjamin Burić ve Elvedina Muzaferija gibi başka isimler de anılmaktadır; onlar 171 sayısına ikinci kez eklenmedi.

Tartışmalı kimlikler için kural: Meša Selimović gibi aile ve doğum çevresi Bosnalı Müslüman olmakla birlikte kendisini Sırp edebiyatı içinde tanımlayan; Sabiha Gökçen gibi kökeni hakkında birbiriyle çatışan kamusal anlatılar bulunan kişiler bu sayısal listeye zorla yerleştirilmedi. Bu tercih onların önemini değil, etnik etiketlemede kişinin beyanı ve kanıt standardını korur.

21. En sık tekrarlanan yanlışlar

İddia	Değerlendirme	Daha doğru ifade
“Bosna-Hersek'te yaşayan herkes Boşnaktır.”	Yanlış.	Bosna-Hersek çok kimlikli bir devlettir; Boşnaklar kurucu halklardan biridir.
“Boşnak demek Müslüman demektir.”	Eksik.	İslam kimliğin tarihsel merkezindedir; etnik kimlik güncel inanç düzeyine indirgenemez.
“Boşnaklar Türk'tür.”	Yanlış bir etnik eşitleme.	Boşnaklar Güney Slav halkıdır; yüzyıllar süren güçlü Osmanlı-Türk kültürel bağları vardır.
“Boşnakların tamamı Bogomil torunudur.”	Kanıtlanmamış genelleme.	Bosna Kilisesi önemlidir; fakat toplu ve doğrudan soy/din sürekliliği kanıtı yetersizdir.
“Osmanlı bütün Boşnakları zorla Müslüman yaptı.”	Kronoloji ve kayıtlarla uyuşmayan tek nedenli anlatı.	Süreç yüzyıllara yayıldı; ekonomik, hukukî, sosyal, kurumsal ve dinî etkenler birlikte çalıştı.
“Hiç baskı yoktu, herkes tamamen özgürce seçti.”	Erken modern güç eşitsizliğini siler.	Merkezî kitlesel zorlama kanıtı yoktur; fakat eşitsiz vergi/statü düzeni ve yerel baskılar vardı.
“Sancak yalnız Sırbistan'dadır.”	Eksik.	Tarihî bölge bugün Sırbistan ile Karadağ arasında uzanır.
“Sancak Boşnakları Bosna-Hersek'ten yeni göçmüştür.”	Genelleme.	Sancak'taki Slav Müslüman toplulukların yerel ve çok katmanlı tarihleri vardır; Bosna'yla bağları güçlüdür.
“Boşnaklarla Arnavutlar aynı halktır.”	Yanlış.	Dilleri ve millî tarihleri ayrıdır; komşuluk, ortak din veya karma aile bağı etnik eşitlik anlamına gelmez.
“Bütün Boşnaklar Tito'yu sever.”	Kanıtsız genelleme.	Yugonostalji bazı kuşak ve çevrelerde güçlüdür; dinî baskı, mülksüzleştirme ve tek parti deneyimi olumsuz hafıza da yarattı.
“Boşnaklar genetik olarak sporda üstündür.”	Bilimsel dayanağı olmayan etnik özcülük.	Başarıyı kulüp altyapısı, okul, antrenörlük, seçilim, diaspora ve bireysel emekle açıklamak gerekir.
“Nusr-Et'in tek sahibi Mitko Muriç'tir.”	Güncel sicil olmadan kurulamaz.	Kurumsal kaynaklar Mithat Erdem'i Nusret Gökçe ile birlikte kurucu ortak olarak gösterir; “tek gerçek sahip” ifadesi kullanılmamalıdır.
“Soyadı -ić ile biten herkes Boşnaktır.”	Yanlış.	-ić Güney Slav dünyasında çok yaygın bir ektir; tek başına etnik köken kanıtlamaz.
“Türkiye'de kesin şu kadar milyon Boşnak vardır.”	Yöntemsizse güvenilmez.	Güncel resmî etnik sayım yoktur; tahminler ölçüte göre büyük ölçüde değişir.

22. Aile kökeni nasıl araştırılır?

1. En yaşlı akrabalarla kayıtlı görüşme yapın: Yalnız ülkeyi değil köy, mahalle, kaza, eski yer adı, göç yılı, gemi/liman ve ilk iskân yerini sorun.
2. Bosna mı, Sancak mı ayırın: “Yugoslavya'dan geldik” veya “Bosna'dan geldik” aile anlatısında geniş bir coğrafyayı ifade edebilir. Novi Pazar, Sjenica, Tutin, Prijepolje, Rožaje, Bijelo Polje, Plav ve Gusinje gibi yer adları Sancak bağlantısını gösterebilir.
3. Nüfus kayıtlarını ve mezar taşlarını karşılaştırın: Doğum yeri, baba adı, tarih ve soyadı yazımlarındaki değişimleri not edin. Tek bir yazım farkını ayrı aile kanıtı saymayın.
4. Devlet Arşivleri'nde muhacir ve iskân kayıtlarına bakın: Osmanlı arşivlerinde muhacirin komisyonu ve iskân defterleri; Cumhuriyet döneminde iskân, vatandaşlık ve nüfus dosyaları yol gösterebilir. Arşiv erişim ve kişisel veri kurallarına uyun.
5. Yerel arşiv ve derneklerden belge isteyin: Köy monografisi, okul kaydı, tapu, vakıf veya mezarlık defteri sözlü anlatıyı sınayabilir. Dernek bilgisini resmî belgenin yerine koymayın.
6. DNA sonucunu etnik kimlik belgesi sanmayın: Ticari testler benzerlik bölgeleri verir; tarihsel millet veya aile hikâyesini tek başına ispatlamaz.

23. Sık sorulan sorular

Boşnaklar Bosnalı mıdır?

Bosna-Hersek'ten olan Boşnaklar aynı zamanda Bosnalı/Bosna-Herseklidir. Sancak veya Türkiye doğumlu bir Boşnak ise etnik olarak Boşnak olabilir, fakat coğrafi anlamda Bosnalı olmak zorunda değildir.

Boşnaklar Sırp mı, Hırvat mı?

Günümüzde Boşnak, Sırp ve Hırvat ayrı millî kimliklerdir. Dilleri yakın, tarihleri iç içedir; ortak Güney Slav geçmişi bir kimliği diğerinin alt kolu yapmaz.

Boşnaklar Türk kökenli mi?

Genel olarak hayır. Boşnaklar Güney Slav dil ve tarih çevresine aittir. Osmanlı dönemindeki göçler ve evlilikler bireysel aile soylarında çeşitlilik yaratmış olabilir; kültürel yakınlık etnik eşitlik değildir.

Boşnakların hepsi Müslüman mı?

Boşnak kimliği tarihsel olarak İslam'la güçlü biçimde bağlantılıdır; fakat her Boşnağın aynı inanç veya ibadet düzeyinde olduğu söylenemez. Kimlik ile kişisel inanç ayrı sorulardır.

Boşnaklar ne zaman Müslüman oldu?

Osmanlı hâkimiyetinin başladığı 15. yüzyılın ikinci yarısından itibaren dönüşüm görülür; süreç 16. yüzyılda hızlandı ve sonraki dönemlerde de sürdü. Tek bir tarih bütün toplum için geçerli değildir.

Boşnaklar zorla mı Müslüman oldu?

Bütün nüfusu hedefleyen tek ve sürekli bir zorla İslamlaştırma programını doğrulayan kanıt yoktur. Fakat cizye, statü eşitsizliği, savaş ve yerel baskıların bulunduğu bir düzende “tamamen baskısız seçim” demek de doğru değildir.

Bogomiller Boşnakların atası mı?

Bosna Kilisesi, Orta Çağ Bosnası'nın bir parçasıdır; fakat onun kesin biçimde Bogomil olduğu ve mensuplarının topluca bugünkü Boşnaklara dönüştüğü tezi akademide ciddi biçimde tartışmalıdır.

Sancak Boşnakları ile Bosna Boşnakları aynı halk mı?

Çoğu öz tanım ve kurum açısından aynı geniş Boşnak milletinin bölgesel topluluklarıdır. Fakat devlet tecrübesi, ağız, yerel mutfak, müzik, komşuluk ve göç ağlarında belirgin farklılıklar bulunur.

Sancak Bosna-Hersek'in bir parçası mı?

Bugün hayır. Sancak, Sırbistan ve Karadağ'a yayılan tarihî-coğrafi bir bölgedir. Osmanlı döneminde Bosna Eyaleti ve Yeni Pazar Sancağıyla farklı idarî bağları olmuştur; tarihsel bağ güncel sınır anlamına gelmez.

Sancaklıların hepsi Boşnak mı?

Hayır. Bölge çok kimliklidir. Boşnakların yanında Sırplar, Karadağlılar, Arnavutlar ve başka topluluklar yaşar; dağılım belediyeden belediyeye değişir.

Boşnaklar Arnavut mu?

Hayır. Boşnaklar Güney Slav dili olan Boşnakçayı, Arnavutlar ayrı bir Hint-Avrupa dil kolundaki Arnavutçayı konuşur. Sancak, Kosova ve Karadağ'da tarihsel temas ve karma aileler bulunabilir; bu, iki halkı aynı yapmaz.

Boşnaklar Tito'yu neden seviyor?

Bazı Boşnaklar sosyalist dönemi barış, birlikte yaşama, sosyal güvence, Bosna-Hersek'in federal konumu ve Müslümanların millî tanınmasıyla hatırlar. Başkaları tek parti rejimini, dinî baskıyı, kamulaştırmayı ve siyasi davaları öne çıkarır. Tutum kuşak, aile ve siyasi tecrübeye göre değişir.

Mithat Erdem (Mitko Muriç) Nusr-Et'in sahibi mi?

Nusr-Et ve d.ream'in kurumsal tarihçeleri Mithat Erdem'i Nusret Gökçe ile birlikte 2010'daki ilk restoranın kurucu ortağı olarak gösterir. Güncel hisse oranı veya “tek sahip” iddiası ise güncel şirket kaydı olmadan kesinleştirilemez.

Kotsa ailesi ve Ramiz Kotsa kimdir?

1995 tarihli yerleşim monografisi Sitniče'de 25 Koca hanesi ile Koca kolu olduğu açıkça belirtilen 10 Hasanović hanesi kaydeder; aynı kaynağa göre bu iki koldan toplam 16 hane Türkiye'ye göç etmiştir. Aile sözlü tarihine göre Türkiye'deki Kamlar bu Hasanović kolundan gelir. “Koca” Türkçe söyleyişte yaklaşık “Kotsa” okunur. Ramiz (Demir) Koca, 1942'de Požega'da gençlik ve halk kurtuluş örgütlenmesine yakın-uzak akrabalarıyla katkı veren bir gimnazya öğrencisiydi; 18 Şubat 1943'te tutuklandı, işkence gördü ve aynı yıl öldürüldü. Doğum yılı 1920/1923, infaz yeri ise Novi Pazar/Belgrad arasında kaynaklarda ihtilaflıdır. Adı daha sonra bir gençlik topluluğuna, çalışma tugayına ve Novi Pazar merkezindeki bir sokağa verildi. Hasanović–Kam soyadı geçişi aile hafızasında korunmakta, ancak isimli bir nüfus veya göç belgesiyle henüz açık kaynakta doğrulanmamaktadır.

Boşnaklar hangi sporlarda başarılı?

Futbol, basketbol, voleybol, hentbol, atletizm, judo, tekvando, boks, kickboks, tenis, kayak ve paralimpik oturarak voleybolda çok sayıda uluslararası sporcu yetişti. Bu görünürlüğü biyolojik üstünlükle değil, spor kurumları ve bireysel emekle açıklamak gerekir.

Türkiye'deki Boşnaklar daha çok Bosna'dan mı, Sancak'tan mı geldi?

Her ikisinden de büyük göçler vardır; ayrıca Kosova, Kuzey Makedonya ve eski Yugoslavya'nın başka bölgelerinden gelen Slav Müslüman aileler de bulunur. Güncel toplamları ayıran güvenilir bir resmî istatistik yoktur.

Boşnakça ile Sırpça ve Hırvatça aynı dil mi?

Yapısal olarak çok yakın ve büyük ölçüde karşılıklı anlaşılır standartlardır. “Aynı çok merkezli dilin standartları” ve “ayrı standart diller” yaklaşımları vardır; resmî ve toplumsal adları Boşnakça, Sırpça, Hırvatça ve Karadağcadır.

Boşnakçada neden çok Türkçe kelime var?

Yüzyıllar süren Osmanlı idaresi ve şehir kültürü nedeniyle Türkçe üzerinden Arapça ve Farsça kökenli kelimeler dile girdi. Bu alıntılar Boşnakçanın Güney Slav dil yapısını değiştirmez.

Türkiye'de Boşnak nüfusu kaçtır?

Kesin güncel sayı yoktur. Etnik öz tanım düzenli resmî seri olarak yayımlanmadığından, yöntem göstermeyen kesin rakamlara ihtiyatla yaklaşılmalıdır.

Boşnak kimliği nasıl korunabilir?

Dili öğrenmek ve çocuklarla konuşmak, aile göç hikâyelerini kaydetmek, tarif ve müzikleri bağlamıyla aktarmak, mezarlık ve arşiv kayıtlarını dijitalleştirmek, Bosna-Hersek ve Sancak'taki kurumlarla şeffaf ortaklık kurmak en kalıcı yollardır.

24. Sonuç: Tek cümlelik köken hikâyeleri neden yetmez?

Boşnak tarihi, “Bogomiller bir anda Müslüman oldu”, “hepsi zorla din değiştirdi”, “Osmanlı geldi ve yeni bir halk yarattı” ya da “1993'te bir isim icat edildi” gibi tek cümlelerle açıklanamaz. Kaynakların gösterdiği daha güçlü tablo; yerel Güney Slav sürekliliği, Bosna'ya tarihsel aidiyet, çoğul Orta Çağ mirası, kademeli Osmanlılaşma ve İslamlaşma, imparatorluk sonrası göçler ve modern millî siyasetin birlikte şekillendirdiği bir topluluktur.

Türkiye'deki Boşnaklık da korunmuş bir müze nesnesi değildir. Bosna-Hersekli ve Sancaklı göç yollarının, Türkiye'deki yurttaşlık ve yerel aidiyetlerin, dil kaybı ile yeniden öğrenmenin, mutfak ve aile hafızasının sürekli yeniden kurduğu yaşayan bir kimliktir. Bu çeşitlilik zayıflık değil, tarihsel gerçeğin kendisidir.

Akademik ve kurumsal kaynaklar

1. Noel Malcolm, Bosnia: A Short History https://books.google.com/books/about/Bosnia.html?id=Cvk6oMf9R7AC — Bosna tarihine genel giriş ve İslamlaşma tartışması.
2. John V. A. Fine, The Bosnian Church: Its Place in State and Society https://books.google.com/books?vid=UVA%3AX030101999 — Bosna Kilisesi ve Bogomil tezinin eleştirisi.
3. Cathie Carmichael, A Concise History of Bosnia, Osmanlı dönemi bölümü https://www.cambridge.org/core/books/abs/concise-history-of-bosnia/bosnia-hercegovina-and-the-ottoman-empire-14631912/FB2D19C9605EFC1EFB5143CCF3E565D1.
4. Sanja Kadrić, “The Islamisation of Ottoman Bosnia: Myths and Matters” https://doi.org/10.3366/edinburgh/9781474417129.003.0014 — İslamlaşma tarih yazımı ve çok nedenli açıklamalar.
5. Sanja Kadrić, Ottoman Bosnia and Hercegovina: Islamization, Ottomanization, and Origin Myths https://etd.ohiolink.edu/acprod/odb_etd/etd/r/1501/10?clear=10&p10_accession_num=osu1523972390663303 — Ohio State Üniversitesi doktora tezi.
6. Leonard Kukić ve Yasin Arslantaş, “Peasants into Muslims” https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ehr.70022 — 1468/1604 tahrir verileri, yoksulluk ve vergi tezi.
7. Dijana Pinjuh, “Conversions to Islam… and the Connections between Converts and their Christian Families” https://hrcak.srce.hr/en/214649 — aile bağları ve kademeli dönüşüm.
8. “Patarenes, Protestants and Islam in Bosnia: Deconstructing the Bogomil Theory” https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09596410.2022.2121494 — Bogomil sürekliliği anlatısının eleştirel incelemesi.
9. Dunja Larise, “The Islamic Community… and nation building by Muslims/Bosniaks” https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/abs/islamic-community-in-bosnia-and-herzegovina-and-nation-building-by-muslimsbosniaks-in-the-western-balkans/90C2B07D27348FC86063F68F6E0C3478 — “Müslüman” ve “Boşnak” millî adlarının kavramsal tarihi.
10. Vedad Smailagić, “The Identity of Bosniak Bosnians as an Intersectional Social Group” https://pregled.unsa.ba/index.php/pregled/article/view/1098 — Boşnak/Bosnalı kavramları.
11. Bosna-Hersek Anayasası, Dayton Anlaşması Ek 4 https://www.ohr.int/the-general-framework-agreement-annex-4-3/ — kurucu halklar ve yurttaşlık çerçevesi.
12. Bosna-Hersek İstatistik Ajansı, 2013 Nüfus Sayımı https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php — etnik aidiyet, din ve ana dilin ayrı tabloları.
13. Daniel Heler, “The Ethno-National Emancipation of the Sandžak Muslims…” https://stuter.fsv.cuni.cz/stuter/article/view/710 — Sancak'ta kimliğin tarihsel dönüşümü.
14. “Sandžak and Sandžaklije in a State of Flux” https://ojs.cuni.cz/lidemesta/article/view/3247 — Belgrad, Podgorica ve Saraybosna arasında kimlik siyaseti.
15. Saša Mrduljaš, Sancak Boşnaklarının nüfus sayımlarındaki millî beyanları https://hrcak.srce.hr/en/209125.
16. Mehtap Demir Güven, “Tradition as a Useful Tool: New Patterns of Culture among the Bosniaks in Novi Pazar” https://dergipark.org.tr/en/pub/konservatoryum/article/1254303 — Novi Pazar'da müzik ve kültür.
17. Sırbistan İstatistik Ofisi, 2022 nüfus sayımı: ana dil, din ve etnik aidiyet https://www.stat.gov.rs/en-US/vesti/20230616-st/?a=0&s=1302.
18. Muammer Demirel, “Türkiye'de Bosna Göçmenleri” https://dergipark.org.tr/en/pub/ataunisosbil/article/38079 — göç, iskân ve yerleşim bölgeleri.
19. Vehbiye Eviz, “Bosna'dan Osmanlı Topraklarına Göç Üzerine Bir İnceleme (1878)” https://dergipark.org.tr/tr/pub/gttad/article/1224841 — arşiv defteri üzerinden göç ve iskân.
20. Fahriye Emgili, “Yugoslavya Döneminde Boşnak Göçleri (1919–1929)” https://dergipark.org.tr/tr/pub/tarihvegunce/article/686770.
21. Cemile Tekin, “Yugoslavya'dan Türkiye'ye Göçlerin Nedenleri 1950–1958” https://dergipark.org.tr/tr/pub/susbed/article/925007.
22. Melih Çoban, “Caught Between the Notions of Ethnicity, Citizenship and Diaspora: The Case of the Bosniaks in Turkey” https://openaccess.marmara.edu.tr/entities/publication/d2cd606e-cdb7-4a30-a71c-5aa8fc89b6f3.
23. Çağla Özer, Aslı Albayrak ve Cansu Ağan, “Türkiye'de Yaşayan Boşnaklar ve Mutfak Kültürü Üzerine Bir Araştırma” https://dergipark.org.tr/en/pub/trakyasobed/article/834049.
24. Cambridge University Press, The Slavic Languages https://assets.cambridge.org/97805212/23157/excerpt/9780521223157_excerpt.htm — Boşnakçanın Güney Slav dilleri içindeki yeri.
25. Cambridge University Press, “Albanian”, The Indo-European Language Family https://www.cambridge.org/core/books/indoeuropean-language-family/albanian/235881199CF63D7E9D60E32DA7362DD9 — Arnavutçanın ayrı Hint-Avrupa kolu oluşu.
26. Victor A. Friedman, “Languages of the Balkans” https://academic.oup.com/edited-volume/61882/chapter-abstract/547678645 — akrabalık ile dil temasının ayrılması.
27. Cemre Aydoğan, “The socialist period was a fairy tale: Yugo-nostalgia and anti-nationalism in Bosnia-Herzegovina” https://anthropological-notebooks.zrc-sazu.si/Notebooks/article/view/538.
28. Monika Palmberger, “Nostalgia Matters” https://ksa.univie.ac.at/fileadmin/user_upload/i_ksa/PDFs/CVs_and_Publicationlists/PalmbergerM_2008_Nostalgia_Matters_PDF.pdf — Mostar'da kamusal ve özel Yugoslavya hafızası.
29. Monika Palmberger, “Fragments of Communicative Memory: World War II, Tito and the 1992–95 War” https://link.springer.com/chapter/10.1057/978-1-137-45063-0_2.
30. Emily Greble, “The Eradication of the Shari'a Legal Order in Tito's Yugoslavia” https://academic.oup.com/book/39242/chapter-abstract/338772535 — sosyalist devrim, dinî kurumlar ve baskı.
31. Sevan Pearson, “Muslims' nation-building process in socialist Bosnia and Herzegovina in the 1960s” https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/nana.12370 — millî tanınma süreci.
32. Brenna Caroline Miller, Between Faith and Nation: Defining Bosnian Muslims in Tito's Yugoslavia, 1945–1980 https://etd.ohiolink.edu/acprod/odb_etd/etd/r/1501/10?clear=10&p10_accession_num=osu1532003889562038 — Ohio State Üniversitesi doktora tezi.
33. Nicolas Moll, “Fragmented memories in a fragmented country” https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/abs/fragmented-memories-in-a-fragmented-country-memory-competition-and-political-identitybuilding-in-todays-bosnia-and-herzegovina/686533A9F6FDD12F49F493DAAB8340C0 — Bosna-Hersek'te çatışan hafıza siyasetleri.
34. “From cross-border exchange networks to transnational trading practices? The case of shuttle traders in Laleli” https://www.cambridge.org/core/books/abs/transnational-communities/from-crossborder-exchange-networks-to-transnational-trading-practices-the-case-of-shuttle-traders-in-laleli-istanbul/46F937BF579F397D6E126264B9E82D68 — Laleli'nin sınır aşan ticaret ağları.
35. “Laleli'de 1980 sonrası yaşanan gelişmeler ve Laleli'nin küresel ticarete entegrasyonu” https://repository.bilkent.edu.tr/items/224d01cf-520d-4007-99cc-14af85432fe4.
36. Nusr-Et kurumsal tarihçesi https://www.nusr-et.com.tr/tr/nusret-gokce-ile-tanisin — 2010'da ilk restoranın Mithat Erdem ortaklığıyla açılması.
37. d.ream International, Nusr-Et Group https://dream-international.com/nusret-group/ — kurucu ortaklar Nusret Gökçe ve Mithat Erdem.
38. Karadağ Ders Kitapları ve Eğitim Araçları Kurumu, Rožaje meslek okulu haberi https://zuns.me/srednja-strucna-skola-rozaje-postaje-lider-u-regionu-po-uslovima-za-izvodenje-nastave/ — Mitko Murić'in kökeni ve okul bağışı.
39. “Vakuf Begovske porodice Gradaščević” https://www.anali-ghb.com/index.php/aghb/article/view/237 — Gradaščević ailesinin vakıf mirası.
40. Ahmed Mehmedović, “Alimske porodice: Mulaibrahimović–Muftić (Svirac)” https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=229104.
41. Petar Vrankić, Hersek'teki tarihî Müslüman aile ve yerel elitlere ilişkin çalışma https://hercegovina.ff.sum.ba/wp-content/uploads/2022/09/Hercegovina-2022-cijeli-tekst.pdf.
42. Bosna-Hersek Olimpiyat Komitesi, Tokyo 2020 değerlendirmesi https://okbih.ba/bs/novosti/dovidenja-oi-tokio-2020-dobar-dan-oi-pariz-2024/1700 — Amel Tuka, Larisa Cerić, Mesud Pezer ve Nedžad Husić.
43. Socrates, Zehra Güneş söyleşisi https://www.socratesdergi.com/yazi/bizim-ev-zehra-gunes — sporcunun kendi Boşnak aile anlatısı.
44. Kocaeli Ansiklopedisi, Saffet Sancaklı maddesi https://www.kocaeli.bel.tr/files/uploads/documents/1764854416_kocaeliansiklopedisicilt3-son-04122025pdf.pdf — Tutin doğumu, Boşnak aile ve Türkiye'ye göç.
45. Sport Klub/N1, Hidayet Türkoğlu aile söyleşisi https://sportklub.n1info.rs/skener/a336262-Brat-Hido/ — Sjenica ve Ramićević aile bağı.
46. Habertürk, Cedi Osman biyografisi https://www.haberturk.com/cedi-osman-kimdir-kac-yasinda-ve-nereli-cedi-osman-in-kariyeri-2690533-spor — anne tarafı Boşnak aile bilgisi.
47. Pendik Gazetesi, Banu Alkan söyleşi/biyografi derlemesi https://www.pendikgazetesi.com.tr/haber/banu-alkan_13693/ — Rebronja ailesi ve Sancak bağı.
48. Karar, Cem Adrian biyografisi https://www.karar.com/karar-biyografi/cem-adrian-kimdir-kac-yasinda-gercek-adi-ne-nereli-iste-biyografisi-1647312 — Boşnak aile kökeni.
49. İrfan Ünver Nasrattınoğlu, “Boşnaklar” https://www.silifkesesimiz.com/yazar/irfan-unver-nasrattinoglu/bosnaklar-1938-kose-yazisi — Türkiye'deki spor, sanat, siyaset ve iş dünyası isimlerini alanlara göre sıralayan ikincil tarama kaynağı.
50. Hürriyet, Nisa Bölükbaşı söyleşisi https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/hurriyet-pazar/en-iyi-performansi-gosteren-sampiyon-olur-diye-dusunuluyordu-kalbimle-hareket-ettim-karakter-kazandi-42098713 — “Babam Boşnak, kökenimiz Bosna” biçimindeki doğrudan aile beyanı.
51. Anadolu Ajansı, Reshad Strik söyleşisi https://www.aa.com.tr/tr/yasam/bosnak-kokenli-avustralyali-aktor-strik-istanbul-dunyanin-baskenti/2779450 — babasının Boşnak olduğu yönündeki kişisel beyanı ve Türkiye kariyeri.
52. Anadolu Ajansı, Aybar Uluca profili https://www.aa.com.tr/tr/arsiv/bursali-is-adamindan-bosnaya-yatirim/360250 — Saraybosna ve Travnik kökenli aile bilgisi.
53. Diriliş Postası, Ferruh Muştuer söyleşisi https://www.dirilispostasi.com/haber/6953939/ilk-namazimda-bacaklarim-titredi — 1877–1878 sonrasında Türkiye'ye göç eden Boşnak aile anlatısı.
54. Anadolu Ajansı, “Türkiye'de evimizde gibiyiz” https://www.aa.com.tr/tr/spor/turkiyede-evimizde-gibiyiz/758474 — Deni Milošević, Riad Bajić ve Amir Hadžiahmetović'in Türkiye kariyerleri ve Boşnak kimliği.
55. Aposto, Ekrem Akurgal aile söyleşisi https://aposto.com/s/turkiye-arkeolojisinin-buyuk-hazinesi-ekrem-akurgal — oğlu Ali Akurgal'ın Boşnak aile kökeni anlatısı.
56. Bosnopolitan, Türkiye'deki Boşnak kökenli erkekler derlemesi https://bosnopolitan.blogspot.com/2014/07/turks-with-bosniak-ancestors-last-100.html — yalnız araştırma adayı bulmak için kullanılan topluluk envanteri; tek başına kesin kimlik kanıtı kabul edilmedi.
57. Cumhuriyet, “Bizim Boşnaklar!” https://www.cumhuriyet.com.tr/turkiye/bizim-bosnaklar-2073177 — Türkiye'deki göç ve tanınmış isimler için ikincil kaynak.
58. Bosna.hr, “Bošnjački trag u Turskoj” https://bosna.hr/bosnjacki-trag-u-turskoj/ — Türkiye'deki kamusal isimler için tarama kaynağı; tek başına nihai kimlik kanıtı sayılmadı.
59. Türkiye Futbol Federasyonu, Şaban Kartal kaydı https://www.tff.org/Default.aspx?kisiId=1063954&pageId=30 — spor kariyeri ve doğum yeri.
60. Tempo, “Zonguldakspor Efsaneleri: Şaban Kartal” https://www.tempogazetesi.com/zonguldakspor-efsaneleri-saban-kartal — yerel spor tarihi arşivine dayalı Boşnak aile bilgisi.
61. UNESCO, “Sevdalinka, traditional urban folk song” https://ich.unesco.org/en/RL/sevdalinka-traditional-urban-folk-song-01872 — 2024 Somut Olmayan Kültürel Miras kaydı.
62. UNESCO, “Stećci Medieval Tombstone Graveyards” https://whc.unesco.org/en/list/1504/ — stećakların tarihî ve dinler arası niteliği.
63. Uluslararası Adalet Divanı, 26 Şubat 2007 kararı https://www.icj-cij.org/node/103164 — Srebrenitsa soykırımına ilişkin hukukî hüküm.
64. Cambridge University Press, Boşnakça/Sırpça/Hırvatça telaffuz anahtarı https://assets.cambridge.org/97805218/72300/frontmatter/9780521872300_frontmatter.pdf — “c” harfinin /ts/ okunması; Koca–Kotsa yazım açıklaması.
65. Sırp Ansiklopedisi, “Bratstvo” maddesi https://srpskaenciklopedija.rs/books/slovo-b/page/bratstvo — geniş akrabalık topluluğu ile pleme arasındaki terminolojik ayrım.
66. Sebečevac–Šaćirović, Naselja novopazarskog kraja (1995), Sitniče maddesinin açık web aktarımı https://www.poreklo.rs/2012/06/11/novi-pazar-i-okolna-sela/comment-page-2/?script=lat — 25 Koca, Koca kolu 10 Hasanović hanesi; göçler ve yer adları.
67. WorldCat, Naselja novopazarskog kraja bibliyografik kaydı https://search.worldcat.org/es/title/Naselja-novopazarskog-kraja/oclc/36182876 — Fikret Sebečevac, Selim Šaćirović; Mrlješ, 1995.
68. Novi Pazar Meclisi, 2021 resmî kadastro belgesi https://eskupstina.novipazar.rs/dokumenta/175/02-2021---odbornici/1166/Taka-16---02-2021.pdf — Sitniče'deki “Kočki Lazovi–Lazovi” yer adının güncel kaydı.
69. Bošnjački DNK, Vejselović/Koca köken incelemesi https://bosnjackidnk.com/porijeklo-porodice-vejselovic-iz-dubova-kod-tutina/ — Mušović ve Lutovac'a dayanarak Dubovo–Požega–Sitniče hattı; rivayet ile genetik bulgu birbirinden ayrıldı.
70. SANU Etnografya Enstitüsü, Ejup Mušović monografisi https://etno-institut.co.rs/lat/redakcije-za-monografije/etni%C4%8Dki-procesi-i-etni%C4%8Dk%D0%B0-struktur%D0%B0-st%D0%B0novni%C5%A1tv%D0%B0-novog-p%D0%B0z%D0%B0r%D0%B0 — Novi Pazar'ın etnik süreçleri ve nüfus yapısı için temel akademik künye.
71. Mirko Ćuković, Sandžak (1964), bibliyografik dizin https://znaci.org/00001/111.htm — Ramiz Koca'nın 1942–1943 faaliyetlerinin dönem tarih yazımı içindeki ana kaynağı.
72. Mirko Ćuković, Sandžak, 1942 bölümü https://znaci.org/00001/111_6.pdf — Ramiz'in KPJ'ye alınması, Požega gençlik toplantıları ve SKOJ aktifi.
73. Mirko Ćuković, Sandžak, 1943 bölümü https://znaci.org/00001/111_7.pdf — belediye görevi, Demir Koca, bildiriler, tutuklama ve infaz zinciri.
74. Hasan Rožajac, “Partijske veze između Novog Pazara i Kosovske Mitrovice” https://znaci.org/00003/672.pdf — Ramiz Koca'nın yakın-uzak akrabalarıyla Mayıs 1942 Požega komitesine katkısı.
75. Sima Begović, Logor Banjica 1941–1944, “Novopazarski rodoljubi” bölümü https://www.pisi.co.rs/h-content/uploads/2020/01/Logor-Banjica-1941-1944.-1-pisi.pdf — 22 kişinin tutuklanması, Gestapo sorgusu ve Ramiz'in sedyeyle infaza çıkarıldığı anlatısı.
76. Sırbistan İstatistik Kurumu, 1964 savaş kurbanları sayımının yayını https://publikacije.stat.gov.rs/G2009/pdf/G20096Srb.pdf — “Koca (Demir) Ramiz” için 1920/1923 ve Požega/Sitniče biçimindeki çelişkili iki kayıt.
77. Belgrad Soykırım Kurbanları Müzesi, 1964 kurban sayımının tarih ve yöntem notu https://www.2.muzejgenocida.rs/sr/ratne-%C5%BErtve/istorijat-popisa-%C5%BErtava-rata-1941-1945 — listenin kapsamı ve sonraki revizyonları.
78. Belgrad Tarih Arşivi, Banjica tutukluları çevrimiçi veritabanı https://www.arhiv-beograda.org/sr/logor-banjica-baza — Ramiz adına kayıt bulunmadığı için Banjica tutukluluğu kesinleştirilmedi.
79. SANA Press, Aćif Hadžiahmetović'e ilişkin karşıt siyasi anlatı https://sanapress.info/sva-hapsenja-i-atentati-na-sandzackog-lidera-acifa-ef-hadziahmetovica/ — gerçekleşmeyen suikast planının Ramiz'e eleştirel yaklaşan yorumu.
80. Nina Aksić, Kultura svih ili kultura za sve, SANU Etnografya Enstitüsü (2023) https://etno-institut.co.rs/storage/787/651bf1773af5e_N.-Aksi%C4%87.pdf — 1950'de “Ramiz Koca” gençlik topluluğunun drama kolu.
81. ORA gazetesi, sayı 81 (1978) https://oraorb.org/broj_81.pdf — Sarajevo '78 çalışma sahasındaki “ORB Ramiz Koca” tugayının döneme yakın kaydı.
82. Danas, “Tragovi na slici” https://www.danas.rs/vesti/drustvo/tragovi-na-slici/ — “Ramiz Koca” gençlik çalışma tugayının hatırası ve eski gönüllülerin anlatıları.
83. Kazaljka, ORA Ribariće 2019 https://www.kazaljka.net/drustvo/16/07/2019/otvorena-ora-ribarice-2019/ — Novi Pazar yöneticilerinin Ramiz Koca ve Hivzo Zejnelagić tugaylarını anması.
84. Novi Pazar Resmî Gazetesi, sayı 9/2015 https://www.eskupstina.novipazar.rs/images/dokumenti/sluzbeni_list/latinica_9-15.pdf — Ramiza Koce Sokağı'nın şehir merkezindeki resmî kaydı.
85. Novi Pazar Resmî Gazetesi, sayı 7/2009 https://www.eskupstina.novipazar.rs/images/dokumenti/sluzbeni_list/sluzbeni_list_br_7-09.pdf — Požega yerel topluluk kurulunda Izo Koca ve Idriz Koca.
86. Novi Pazar Resmî Gazetesi, sayı 2/2009 https://www.eskupstina.novipazar.rs/images/dokumenti/sluzbeni_list/sluzbeni_list_br_2-09.pdf — şehir ekonomi ve tarım kurulunda Ibrahim Koca ile Faik Hasanović.
87. “Đura Jakšić” İlkokulu yüzüncü yıl monografisi https://www.djurajaksictrnava.edu.rs/wp-content/uploads/2023/10/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%98%D0%B0-%D0%9E%D0%A8-%D0%82%D1%83%D1%80%D0%B0-%D0%88%D0%B0%D0%BA%D1%88%D0%B8%D1%9B.pdf — Požega doğumlu Ramo Koca'nın eğitim ve müdürlük hayatı.
88. Sırbistan Atletizm Federasyonu, resmî istatistik yayını https://sas.org.rs/wp-content/uploads/2024/02/SAS_Publikacija_V2.pdf — Kaid Koca ile Džemal Hasanović'in Novi Pazar atletizm kayıtları.
89. HABAŞ kurumsal tarihçesi https://habas.com.tr/tr/kurumsal/kurucumuz — resmî kurucu Hamdi Başaran ve kuruluş yılları; Nazım Kam anlatısının sınırı.
90. Günün Manşeti, Murat Kam profili https://www.gununmanseti.com/genc-girisimci-murat-kam-teknoloji-medya-ve-kozmetikte-otonom-donusumun-oncusu-19439.html — teknoloji, sanal ofis, kozmetik ve medya girişimleri.

Editoryal açıklama: Bu dosya bir topluluğu tek tip göstermemek ve tartışmalı tarih konularında kaynaklar arasındaki ayrımı görünür kılmak amacıyla hazırlanmıştır. Kaynaklardaki milliyetçi veya tek nedenli yorumlar haberin hükmü olarak tekrarlanmadı. Maddi hata, aile/yer adı düzeltmesi veya yeni akademik çalışma bildirimi, açık kaynak bağlantısıyla editorya tarafından incelenebilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Boşnaklar Bosnalı mıdır?

Bosna-Hersek'ten olan Boşnaklar aynı zamanda Bosnalı/Bosna-Herseklidir. Sancak veya Türkiye doğumlu bir Boşnak ise etnik olarak Boşnak olabilir, fakat coğrafi anlamda Bosnalı olmak zorunda değildir.

Boşnaklar Sırp mı, Hırvat mı?

Günümüzde Boşnak, Sırp ve Hırvat ayrı millî kimliklerdir. Dilleri yakın, tarihleri iç içedir; ortak Güney Slav geçmişi bir kimliği diğerinin alt kolu yapmaz.

Boşnaklar Türk kökenli mi?

Genel olarak hayır. Boşnaklar Güney Slav dil ve tarih çevresine aittir. Osmanlı dönemindeki göçler ve evlilikler bireysel aile soylarında çeşitlilik yaratmış olabilir; kültürel yakınlık etnik eşitlik değildir.

Boşnakların hepsi Müslüman mı?

Boşnak kimliği tarihsel olarak İslam'la güçlü biçimde bağlantılıdır; fakat her Boşnağın aynı inanç veya ibadet düzeyinde olduğu söylenemez. Kimlik ile kişisel inanç ayrı sorulardır.

Boşnaklar ne zaman Müslüman oldu?

Osmanlı hâkimiyetinin başladığı 15. yüzyılın ikinci yarısından itibaren dönüşüm görülür; süreç 16. yüzyılda hızlandı ve sonraki dönemlerde de sürdü. Tek bir tarih bütün toplum için geçerli değildir.

Boşnaklar zorla mı Müslüman oldu?

Bütün nüfusu hedefleyen tek ve sürekli bir zorla İslamlaştırma programını doğrulayan kanıt yoktur. Fakat cizye, statü eşitsizliği, savaş ve yerel baskıların bulunduğu bir düzende “tamamen baskısız seçim” demek de doğru değildir.

Bogomiller Boşnakların atası mı?

Bosna Kilisesi, Orta Çağ Bosnası'nın bir parçasıdır; fakat onun kesin biçimde Bogomil olduğu ve mensuplarının topluca bugünkü Boşnaklara dönüştüğü tezi akademide ciddi biçimde tartışmalıdır.

Sancak Boşnakları ile Bosna Boşnakları aynı halk mı?

Çoğu öz tanım ve kurum açısından aynı geniş Boşnak milletinin bölgesel topluluklarıdır. Fakat devlet tecrübesi, ağız, yerel mutfak, müzik, komşuluk ve göç ağlarında belirgin farklılıklar bulunur.

Sancak Bosna-Hersek'in bir parçası mı?

Bugün hayır. Sancak, Sırbistan ve Karadağ'a yayılan tarihî-coğrafi bir bölgedir. Osmanlı döneminde Bosna Eyaleti ve Yeni Pazar Sancağıyla farklı idarî bağları olmuştur; tarihsel bağ güncel sınır anlamına gelmez.

Sancaklıların hepsi Boşnak mı?

Hayır. Bölge çok kimliklidir. Boşnakların yanında Sırplar, Karadağlılar, Arnavutlar ve başka topluluklar yaşar; dağılım belediyeden belediyeye değişir.