Alparslan Türkeş, Türk asker, siyasetçi ve Milliyetçi Hareket Partisi'nin kurucusu ve ilk genel başkanıdır. 27 Mayıs Darbesi'nin planlanmasında ve ülke genelinde duyurulmasında kritik rol oynamış, askeri kariyerinin ardından başbakan yardımcılığı ve milletvekilliği görevlerinde bulunmuştur. Türk siyasi tarihinde 'Başbuğ' unvanıyla anılan Türkeş, Dokuz Işık Doktrini'nin de kurucusudur.
Bu biyografi; kamuya açık ve doğrulanabilir haber, ansiklopedi ve resmî kaynaklardan derlenmiştir. Bilgilerde zamanla değişiklik olabilir; önemli konularda birincil kaynaktan teyit edilmesi önerilir.
👤 Tek Bakışta Alparslan Türkeş
| Adı Soyadı | Alparslan Türkeş |
| Mevcut Görevi | Milletvekili |
| Eğitim Durumu | Kuleli Askeri Lisesi (1933 yılında geçici, Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlığına geçişi sonrası asli kayıtla giriş yaptı ve 1936 yılında mezun oldu), Kara Harp Okulu (1938 yılında mezun oldu), Piyade Atış Okulu (1939 yılında teğmen rütbesiyle mezun oldu), Amerikan Harp Akademisi (Kansas, ABD - 1948 yılında başlayan 2 yıllık gerilla harbi eğitimi), Amerikan Piyade Okulu (Georgia, ABD - 2 yıllık gerilla harbi eğitimi kapsamında), Harp Akademisi (İstanbul - binbaşı rütbesiyle mezun oldu), Pentagon NATO Daimi Komitesi Türk Genelkurmayı Temsil Heyeti görevi sırasında Uluslararası Ekonomi Eğitimi (Washington, DC, ABD), Atom ve Nükleer Okulu (Almanya - 1959) |
| Doğum Tarihi | 1917-11-25 |
| Doğum Yeri / Aslen | Lefkoşa |
📅 Kronolojik Özgeçmişi ve Kariyeri
- 1939 : Piyade asteğmeni olarak atış okuluna girdi ve teğmen rütbesiyle mezun oldu. Kars'a tayin edildikten sonra görev yerini becayiş ederek Isparta'ya geçti.
- 1940 : Gelibolu'daki 58. Piyade Alayı 5. Bölük Komutanlığı'na tayin edildi; Balıkesir, Bandırma, Edincik, Erdek ve Marmara Adasında görev aldı.
- 1944-1947 : Irkçılık-Turancılık Davası kapsamında Erdek'te üsteğmen olarak görev yaparken gözaltına alındı ve tutuklandı. 9 ay 10 gün hapis cezası aldıktan sonra Askeri Yargıtay kararıyla serbest bırakıldı ve 31 Mart 1947'de beraat etti.
- 1948 : ABD'ye eğitime gönderilecek subaylar için açılan sınavı kazanarak Kansas'taki Amerikan Harp Akademisi ve Georgia'daki Amerikan Piyade Okulu'nda gerilla harbi eğitimi aldı.
- 1955-1958 : Pentagon'da göreve başladı ve ABD'nin başkenti Washington, DC'de bulunan NATO Daimi Komitesi'ndeki Türk Genelkurmayı temsil heyetinde görev yaptı.
- 1959 : Almanya'da Atom ve Nükleer Okulu'na gönderildi, buradaki eğitiminin ardından albaylığa yükseldi ve Kara Kuvvetleri Komutanlığı NATO Şube Müdürü olarak atandı.
- 1960 : 27 Mayıs Darbesi'ni planlayan 38 kişilik Millî Birlik Komitesi (MBK) içinde yer aldı, darbe bildirisini radyodan okudu ve Başbakanlık Müsteşarlığı yaptı. 13 Kasım 1960'ta MBK'nin feshedilmesiyle 'Ondörtler' grubu içinde yer alarak Yeni Delhi Büyükelçilik Müşaviri olarak Hindistan'a sürgüne gönderildi.
- 1963 : Hindistan sürgününden yurda döndü. Siyasi faaliyetlerine zemin hazırlamak amacıyla Türkiye Huzur ve Yükseliş Derneği'ni kurdu. Talat Aydemir'in darbe girişimiyle ilişkili olduğu gerekçesiyle tutuklandı, ancak darbeyi ihbar ettiği için 3,5 ay sonra tahliye edildi.
- 1965 : Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi'ne (CKMP) katılarak fiilen siyasi hayata atıldı, partinin genel başkanı seçildi ve 1965 genel seçimlerinde Ankara milletvekili olarak Meclise girdi.
- 1966 : Türkiye cumhurbaşkanlığı seçiminde cumhurbaşkanı adayı oldu ancak seçilemedi.
- 1969 : CKMP'nin Adana'daki kongresinde partinin adı Milliyetçi Hareket Partisi (MHP), amblemi ise üç hilal olarak değiştirildi. Aynı yıl yapılan genel seçimlerde Adana milletvekili olarak Meclise girdi.
- 1973 : Türkiye genel seçimlerinde yeniden Adana milletvekili seçilerek parlamentodaki görevini sürdürdü.
- 1975-1978 : Süleyman Demirel başbakanlığında kurulan Milliyetçi Cephe koalisyon hükümetlerinde (Mart 1975 - Haziran 1977 ve Temmuz 1977 - Ocak 1978 dönemlerinde) Başbakan Yardımcısı olarak görev yaptı.
- 1977 : Türkiye genel seçimlerinde MHP'den yeniden Adana milletvekili seçildi.
- 1980-1985 : 12 Eylül Darbesi sonrasında gözaltına alındı. MHP ve Ülkücü Kuruluşlar Davası kapsamında idam istemiyle yargılandı, 11 yıl 10 ay hapis cezasına çarptırıldı ve 4 yıl 7 ay 25 gün tutuklu kaldıktan sonra 9 Nisan 1985'te tahliye edildi.
- 1987 : Anayasa değişikliği referandumuyla siyasi yasağı kalktı. Milliyetçi Çalışma Partisi'ne (MÇP) üye oldu ve yapılan olağanüstü kongrede genel başkan seçildi.
- 1991 : MÇP'nin Refah Partisi ve Islahatçı Demokrasi Partisi ile yaptığı seçim ittifakı kapsamında Yozgat milletvekili olarak yeniden parlamentoya girdi.
- 1993 : Siyasi Partiler Kanunu'ndaki değişiklik sayesinde MÇP'nin adı yeniden Milliyetçi Hareket Partisi (MHP) olarak değiştirildi ve Türkeş genel başkanlık görevini sürdürdü.
- 1995 : MHP'nin barajı geçememesi üzerine yapılan genel seçimlerde parlamento dışında kaldı.
🏆 Önemli Projeleri, Eserleri ve Başarıları
- Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi'nin (CKMP) 1967 yılındaki 8. Kongresi'nde resmi parti doktrini olarak kabul edilen 'Dokuz Işık Doktrini' risalesini yazmıştır. [1]
- Milliyetçi Hareket Partisi'nin (MHP) kurucusu olmuş ve partinin genel başkanlığını 1969-1981 ile 1993-1997 yılları arasında uzun yıllar boyunca yürütmüştür. [2]
- Süleyman Demirel liderliğinde kurulan koalisyon hükümetlerinde iki farklı dönemde (1975-1977 ve 1977-1978) Başbakan Yardımcılığı görevini üstlenmiştir. [3]
- 1965, 1969, 1973, 1977 ve 1991 Türkiye genel seçimlerinde milletvekili seçilerek TBMM'de halkı temsil etmiştir. [4]
- Milliyetçi çevreleri bir araya getirmek amacıyla 1963 yılında Türkiye Huzur ve Yükseliş Derneği'ni kurmuştur. [5]
💡 Kesinleşmemiş ve Merak Edilen Bilgiler
Kaynaklarda ve kamuoyunda dile getirilen, kesinleşmemiş bazı bilgiler:
- Kesin olmamakla birlikte, "Başbuğ" unvanının Orta Asya Türk devlet geleneğindeki "lider/komutan" anlamından geldiği ve sevenleri arasında bir saygı ifadesi olarak yaygınlaştığı anlatılır.
- Kaynaklara göre birkaç yabancı dil bildiği ve askeri eğitimini yurt dışında da sürdürdüğü söylenir.
- Halk arasında ve ülkücü çevrelerde sade, mütevazı bir yaşam sürdüğü yönünde anlatılar yaygındır.
- Söylentilere göre doğduğunda konulan adının sonradan "Alparslan" olarak değiştirildiği belirtilir; farklı kaynaklarda ilk ad farklı geçebilmektedir.
- Taraftarları arasında güçlü hitabetiyle ve miting konuşmalarıyla hatırlandığı, "Türk dünyasının bilge lideri" olarak anıldığı ifade edilir.
❓ Sıkça Sorulan Sorular
Alparslan Türkeş'in lakabı neden "Başbuğ"?
"Başbuğ", eski Türk devlet geleneğinde "lider, komutan" anlamına gelen bir unvandır. Alparslan Türkeş, milliyetçi harekete ve MHP'ye önderlik ettiği için sevenleri tarafından bu unvanla anılmıştır. Kendisiyle özdeşleşen en bilinen hitap şekli olmuştur.
Alparslan Türkeş aslen nereli, kökeni nedir?
25 Kasım 1917'de Kıbrıs'ın başkenti Lefkoşa'da doğmuştur. Ailesinin kökeni ise Kayseri'nin Pınarbaşı ilçesine dayanır; büyük dedesinin Kayseri'den Kıbrıs'a göç ettiği kaynaklarda belirtilir. 1933'te Türkiye'ye gelmiştir.
Alparslan Türkeş'in askeri rütbesi neydi?
Askeri kariyerine Kuleli Askeri Lisesi ile başlamış, Türk Silahlı Kuvvetleri'nde subay olarak görev yapmış ve Kurmay Albay rütbesine ulaşmıştır. Siyasete geçmeden önceki kariyeri askerlik üzerinedir.
"Dokuz Işık" doktrini nedir?
Alparslan Türkeş'in ortaya koyduğu ve MHP'nin ideolojik temelini oluşturan dokuz ilkeden oluşan öğretidir. Milliyetçilik, ülkücülük, ahlakçılık, ilimcilik, toplumculuk, köycülük, hürriyetçilik ve şahsiyetçilik, gelişmecilik ve halkçılık ile endüstricilik ve teknikçilik ilkelerini kapsar.
"Ondörtler" ne demektir, Türkeş'in bununla ilişkisi nedir?
27 Mayıs 1960 sonrası kurulan Milli Birlik Komitesi içinde görüş ayrılığı yaşayan ve komiteden tasfiye edilerek yurt dışına gönderilen 14 üyeye "Ondörtler" denir. Alparslan Türkeş de bu grubun içindeydi ve bir süre yurt dışında görevlendirilmiştir.
Alparslan Türkeş MHP'yi ne zaman kurdu?
1965'te Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi'nin (CKMP) genel başkanı oldu. Şubat 1969'da Adana'da yapılan olağanüstü kongrede partinin adı Milliyetçi Hareket Partisi (MHP) olarak değiştirildi ve amblemi üç hilal olarak belirlendi. Türkeş partinin kurucu genel başkanı olarak anılır.
Alparslan Türkeş'in kaç çocuğu vardı, ailesi kimlerdi?
İlk eşi Muzaffer Hanım'dan beş, ikinci eşi Seval Hanım'dan iki olmak üzere yedi çocuğu olduğu kaynaklarda belirtilir. Oğullarından Yıldırım Tuğrul Türkeş de siyasette yer almıştır.
